Enxeñería de montes, plans forestais e incendios

 Ante a desfeita que se prognostica para os próximos anos e decenios, e non o dicimos nós, senón un importante e nutrido comité científico mundial, quizás non sobra botar a ollada atrás, moito tempo atrás, e tamén non tanto. Coñecer o pasado, interpretar o presente, para non errar no futuro... Vexamos, porque xa todo está acelerado e a ameaza veu para ficar.

En xuño de 1938, o “Goberno Provisional de Burgos”, así autodenominado polos militares golpistas sublevados contra a II República, decidiu por “orde ministerial” encarregar a elaboración dun “Plan General de Repoblación Forestal de España” aos enxeñeiros de montes Joaquín Ximénez de Embún e Luis Ceballos.  Durante case 50 anos, o forestalismo patrio español xustificou os masivos plantíos de piñeiros e eucaliptos remitíndose a este plan. Foi en 1989 cando o ecólogo Fernando Parra sacou á luz a maioría dos obxectivos, plantexamentos e filosofía “sucesionista” do plan elaborado polos seus autores. Reproducimos un parágrafo do artigo que Parra¹ publicou na revista Quercus co elocuente título de “El comienzo de una locura”:

“O documento de referencia que xustificou as repoboacións con piñeiro e eucalipto durante as últimas décadas, o Plan Nacional de Repoboación Forestal, non recomendaba tais prácticas senón, mui contrariamente, conservar a vexetación autóctona e manter os sistemas tradicionais de explotación agrosilvopastoral... Ao parecer, a política forestal española rexiuse por intereses persoais e industriais, antes que por un auténtico, existente e recomendábel plan xeral reitor».

Grandes referentes da urdime técnica, política e económica do forestalismo produtivista galego. De esquerda a dereita, Carlos del Álamo, Francisco Dans, Mariano Scola e Enrique Valero.

Por esa época dacabalo dos anos 80 e 90 do pasado século, cando Parra desvendara a realidade da existencia desa élite económica forestalista, sabemos dunha anécdota curiosa que lle aconteceu a uns biólogos, sorprendidos ante a incómoda situación vivida. Encontrábanse no despacho da que, correndo o ano 1990, era Xefa Provincial de Pontevedra do Servizo de Medio Ambiente Natural da Consellería de Agricultura, Gandería e Montes. Falaban con ela sobre un estudo a abordar no que era nese momento o Parque Natural das Illas Cíes. Niso petaron na porta e asomou un enxeñeiro do mesmo servizo de M.A.N., “Don” Gonzalo Puerto, que pretendía “informar” a Susana Torres (daquela, “Doña” Susana, tamén bióloga, que substituíra na “xefatura” provincial a “Don” Jose María Quintana), que fóra, no espazo común da oficina, se encontraba a agardar outro “Don”, o reputado investigador e tamén enxeñeiro de montes Fernando Molina. Así que ao incauto Gonzalo Puerto non se lle ocorrera outra idea máis cándida que propór indirectamente a Susana Torres que baleirase de biólogos o despacho para dar entrada a Don Fernando Molina, “historia viva do forestalismo” (dixit). Os biólogos permaneceron aínda un tempo concretando detalles sobre o estudo e ao saíren, saudaron a Fernando Molina, que daquela xa contaría con 80 anos e seguía paseando “raudo y veloz” por Pontevedra sobre a súa motocicleta.

Ao longo dos 50 anos transcorridos desde aquel “Goberno Provisorio de Burgos” que encarregara o Plan Forestal a Joaquín Ximénez de Embún e a Luis Ceballos, a perversa política franquista púxose ao servizo do sacrosanto obxectivo da autarquía e os montes convertéronse nun espazo onde demostrar a “capacidade de reacción e superación de España” para alimentar unha progresivamente máis forte industria forestal, un modelo segregacionista do espazo monte e un modelo de silvicultura intensiva que daría en consolidar o que hoxe é coñecido como modelo monte-industria. Non só Fernando Parra se ocupou de descreber ese perverso proceso. Unha obra máis detallada foi a publicada en 1990 por Helen Groome, “Historia de la política forestal en el Estado Español”. Quen queira dimensionar adecuadamente o enorme poder que adquiriu nesa época o denominado “Cuerpo Superior de Ingenieros de Montes del Estado” ten nesa obra a máis acertada elección para se informar ².

O caso é que, naquela altura de fins dos 80 e primeiros 90, o Centro de Investigacións Forestais de Lourizán seguía a ser un foco irradiador das ideas forestalistas que gobernaban o espazo que ía desde os despachos aos montes galegos todos (non esquezamos que neste centro existía unha liña de investigación financiada por e para ENCE). O cal non era casual, pois ese “corpo de enxeñeiros” do Estado, dado da man das industrias de desintegración formando un auténtico contubernio técnico e económico, seguía a imprimir a súa filosofía produtivista desde as diferentes administracións forestais autonómicas, e a Xunta de Galicia, por suposto, actuaba como garante de que estas élites económicas alcanzasen os seus obxectivos, promovendo incluso, de ser necesario, o asalto mesmo das comunidades de montes. Xa temos descrito noutras entradas o peso que estas ideas tiveron na configuración da paisaxe actual dos nosos montes, do espazo rural e do seu deterioro demográfico, ao eliminar o sistema económico tradicional, provocando a aparición adicional de máis toneladas de combustíbel en terras abandonadas. Considerando este conxunto de elementos, convén seguir refrescando a memoria polo que agora poida pasar, cando se evidencia o enorme lastre que ese modelo supón, especialmente no relativo á enorme vulnerabilidade coa que nos enfrontamos ao problema deses incendios de 6ª xeración, tamén coñecidos como megaincendios. Uns lumes que na nosa terra poden encontrar as mellores condicións para incrementar aínda máis o seu inmenso poder destrutivo.

En 1990, coincidindo con aquela anécdota, albiscábase xa desde eses cenáculos forestalistas a necesidade de contar cun plan de ordenación forestal galego se se quería percibir fundos comunitarios destinados á forestación de terras agrarias. “Raudo y veloz” tamén, ese colectivo de enxeñeiros impulsou a elaboración dun documento galego que, baixo a aparencia da intención de ordenar o crecemento da superficie forestal, en realidade só procuraba cumprir con esa esixencia. A historia de como medrou a superficie de eucalipto no noso país, mentres ardían masas de coníferas e se “modernizaba” o sector dos aserradoiros, xa é abondo coñecida. Pero non está de máis lembrar algúns nomes importantes que deron impulso a ese proceso e á inmediata transformación de terras agrarias en eucaliptais. Por exemplo, Carlos del Álamo, desde a Dirección Xeral de Montes, ou Enrique Valero, como Subdirector Xeral de Forestación de Terras Agrarias. Ou Ángel Romero e Francisco Dans, na sala de máquinas do Plan Forestal. Ou Mariano Scola, da AFRIFOGA (Asociación para el Fomento de la Riqueza Forestal de Galicia), paradigma de entusiasta animador desde o exterior, onde existían outros apoios como Sylvanus, Asociación Forestal de Galicia e non poucas asociacións máis.

O caso foi que bastantes anos despois, eses mesmos enxeñeiros ou outros que colleron o relevo, tiveron oportunidade de reformar o Plan Forestal. A actualización do documento aprobouse en setembro de 2021 baixo o pretencioso título de “1ª revisión do Plan Forestal de Galicia 2021-2040 "Cara á neutralidade carbónica". O certo é que a filosofía produtivista da silvicultura industrial e o modelo monte-industria seguen a marcar o destino dos nosos montes e do espazo rural, e non hai que reparar máis que nas metas operativas de superficies para certifica-lo. Xa non son os tempos de señoritango e tratamento forzado de “Don” ou “Dona”, mais o resultado foi o mesmo. Para chegar até aí incluso se permitiron nos anos anteriores neutralizar o mellor legado que deixara o bipartito BNG-PSOE, que fora a Lei 3/2007, do 9 de abril, de prevención e defensa contra os incendios forestais de Galiza.  

Basta lembrar un dato para demostrar como aqueles enxeñeiros, que hoxe cacarexan sobre os lumes, o clima e tal e cual, eran daquela uns decididos entusiastas da febre forestalista, como o citado Mariano Scola. Extraemos tan só unhas frases dun traballo apresentado ao III Congreso Forestal Español de Serra Nevada de 2001, baixo o título “Condicionantes para los aprovechamientos forestales en Galicia”:

“En Galicia existe un interés estratégico en la producción de madera, por su incidencia actual y potencial, dada su capacidad de generar riqueza y empleo en un escenario de fuerte reorganización de las otras producciones agrarias (agrícola, ganadera, etc.) como consecuencia de la integración en la U.E.”.

Unha frase que, palabra por palabra, podería aplicarse tamén aos derradeiros anos de dramática “integración” de Rumanía na mesma roda que escarallou o rural e o monte en Galiza: penetración sen regulación ningunha do capital da industria forestal, instauración dun “protectorado” forestal a cargo da industria de desintegración, empobrecemento directo do agro, por activa e por pasiva e novos procesos migratorios interiores ou cara o exterior (un simples “desprazamento laboral da poboación”, que diría algunha ministra pepeira).

Pois ben, ese traballo ³ foi asinado e apresentado ao tal congreso forestal por Juan Picos e Enrique Valero, profesores na Escola Técnica Forestal de Pontevedra, da Universidade de Vigo, e por Yolanda Ambrosio, da Universidade Politécnica de Madrid. Entre os dez condicionantes que destacan e analisan non figura, nin se quer en letra pequena, o dos “incendios”, factor que na altura xa calcinara máis de 500.000 hectáreas nos doce anos anteriores. É unha clara mostra de que neses anos existían liñas vermellas que non se cruzaban. Análises teóricas que se capaban. Directrices estratéxicas que non se cuestionaban nin se sometían ao libre albedrío da Ciencia e da ordenación racional do territorio. O forestalismo, a aposta por encher Galiza de coníferas e eucaliptos, era unha auténtica categoría filosófica, entendida como concepto supremo, como marco xeral que serve para ordenar, clasificar e entender a realidade, a praxe e o pensamento político. Quen non asumise esa categoría prioritaria non saía na foto. Por iso, daquela, cando  era máis que evidente o problema do lume e a súa incidencia potencial nos aproveitamentos forestais, que estas mentes preclaras non lle fixesen sitio a este factor na súa redacción ten unha explicación sociolóxica que ten a ver co progreso e ascenso na escala social e de mando. Por non nos meter no direccionamento interesado da proscrición legal da cultura do lume de inverno  para alimentar así a besta e facilitar os grandes contratos de combate aéreo e de maquinaria para abrir cortalumes. Neses anos, baixo o imperio desa urdime económica que estes e outros enxeñeiros contribuíron a criar e reforzar, non era procedente criticar un sistema que estaba nas antípodas do que deseñaran Ximénez de Embún e Ceballos 50 anos antes. Pero agora, agora  vaia se cheiran o perigo dos megaincendios..., cando a bolsa sona (“era visto..”, proclaman ⁴).

E isto todo ven a conto porque á calor destes lumes, van aparecendo “novas propostas” que axendan, como non, tamén o reforzamento da prevención. Mais algunha delas é ben curiosa, como a da plataforma SOS Rural ⁵; outras son de escola infantil, como as 50 medidas do PP. E, finalmente, hainas tradicionalistas, das que defenden as sete cuncas de caldo (I. Espinosa de los Monteros: Más ingeniería forestal, menos ingeniería social. El Mundo. 30-VII-2026).

Ningunha destas achegas recoñece a existencia de mudanzas climáticas severas a nivel planetario que poidan estar causadas polo incremento atmosférico de gases con efecto invernadeiro. É un dos elementos que comparten. Outro ponto común é a defensa da necesidade de ir máis alá no gasto en extinción, especialmente en medios de combate aéreo. E, finalmente, e por suposto, todas defenden o modelo silvícola intensivo que é un dos factores máis importantes para a persistencia dese modelo de propagación do lume case infinito no tempo e no espazo. Quen nos trouxo ata aquí, agravando as condicións coas que enfrontamos o cambio climático e ignorando a enorme pira de combustíbel, produtivo e improdutivo, que criaron co seu modelo monte-industria, veñen agora de salvadores, pero iso si, sen recoñecer a súa responsabilidade histórica. Acaso abriron a boquiña para rexeitar o enésimo asalto celulósico, desta vez nin máis nin menos que ao corazón do país, á Ulloa de Altri..?

En cousa de días aparecerán novas na prensa sobre compra ou aluguer de sofisticados medios aéreos de combate. Que se o helicóptero Firehawk, variante para o combate de incendios do seu parente, o militar Black Hawk (9000 euros/hora ou 30 millóns de euros), que se o avión A400, que se o contrato coa principal operadora de combate aéreo de incendios.. Xa especulamos no seu momento, partindo dunha simples análise de traxectoria, sobre cara onde orientaría a loita contra incendios o Club do Tangaraño, tamén coñecido como PPdeG. En calquera momento sairán con algunha destas suntuosas novidades. A seguinte parvada incluirá unha pirueta argumental maior: se cadra traen un Antonov cargado de retardante. Para facerlle cóxegas a un deses monstros devoradores de “palillos”. Pero, iso si, non tratemos de convencer a esta xente para que computen a aportación galega ás toneladas mundiais de CO2 liberadas á atmosfera nestes megaincendios. Vaia veleidade.. 

O de reforzar e despregar en inverno unha forza real de traballo para labores preventivos, o de reorientar o modelo forestal e de ordenación do territorio ou o de procurar outros aproveitamentos e rendementos do monte que non supoñan a actual vulnerabilidade por incendio e que contribúan na prevención non parece ser unha preocupación. O de deseñar un modelo operativo interdependente entre prevención e extinción “xa haberá tempo”. Por agora, “sigamos co noso guión, que é o que deixa máis cartiños”. Así é como pensa esta caterva, gastando os cartos en tarecos voadores que, por si sos, pouco poden facer fronte a inmensa ameaza do lume. E, por suposto, nada de abrir o melón do futuro modelo de ordenación do territorio a esas outras disciplinas contrarias ao “poder na sombra” e ao statu quo forestal, como licenciados en Ciencias Biolóxicas, Ciencias Ambientais, Ciencias da Seguridade, Coordenación de Emerxencias, Xeografía, Socioloxía, etc. Mentres tanto, xa case ninguén se ocupa dos mortos en Los Gallardos. Ninguén lembra xa as mentiras do operativo de emerxencias da Junta de Andalucía, co seu presidente ao mando. Por iso siguen con estas milongas e merecumbés. Que non se confíen. A mentira ten as patas ben curtas.

Idir interroga nesta música sobre se atrás das desgrazas naturais, hai unha mensaxe divina que sinala a nosa responsabilidade..

¹ Fernando Parra (1989): El comienzo de una locura. Revista Quercus, nº 44 (outubro de 1989), páxs. 28-29.

² Helen Groome (1990): Historia de la política forestal en el Estado Español. Agencia de Medio Ambiente. Comunidad de Madrid. 336 pp.

³ Ambrosio, Y., J. Picos e E. Valero (2001): Condicionantes para los aprovechamientos forestales en Galicia. Actas III Congreso Forestal Español. Sierra Nevada, 2001. https://secforestales.org/publicaciones/index.php/congresos_forestales/article/view/15741

⁴ Enrique Valero. Un desastre incendiario pronosticado. La Voz de Galicia. 26-VII-2026

⁵Lobby ligado á Fundación Ingenio, unha reacción do conxunto de grandes empresas hortofrutícolas, moitas delas ligadas á intensificación agraria que ocasionou o deterioro do Mar Menor.