Incendios e fauna en perigo (e IV): o lobo (Isabel Barja)

Isabel Barja Núñez, nacida en Campobecerros (Castrelo do Val), doutora en Ciencias Biolóxicas e profesora titular do Departamento de Bioloxía da Universidade Autónoma de Madrid. Centra o seu labor de investigación nun amplo número de especies animais e en diferentes disciplinas ou aspectos das ciencias da vida, pero é unha das investigadoras que mellor coñece as interioridades do lobo, desde o seu comportamento trófico e de marcaxe territorial, até as circunstancias que acompañan e provocan elevados índices de estrés na poboación, desenvolvendo un notábel traballo neste último aspecto a través do estudo das oscilacións da presenza de indicadores hormonais debido ás perturbacións humanas. Nacida nunha aínda dinámica aldea da montaña de Ourense á que volta todos os meses, era obrigado e é un placer te-la de convidada.

Pregunta (P): Desde hai uns 15 anos, pero especialmente nos derradeiros cinco, vense evidenciando a gravidade que supón a ameaza dos incendios para numerosos territorios e áreas de cría do lobo na Península Ibérica. Esa gravidade é máis notoria cando arden os extensos piñeirais de Pinus sylvestris que se plantaron nas décadas dos anos 50, 60 e 70 do século pasado, que ocupan boa parte das serras e montañas do leste da provincia de Ourense, pero tamén das de Lugo, Zamora, León, Ávila ou Madrid, escenarios nos últimos tempos de voraces incendios. Ti coñeces ben tanto as montañas do SE de Galiza como a Serra da Culebra e as do Sistema Central. Como cres que poderá ter incidido eses lumes nos grupos de lobos?

 

Resposta (R): Si, levo moitos anos traballando co lobo en distintas zonas da súa área de distribución e, polo que puiden observar, os incendios poden ter consecuencias importantes para os grupos, especialmente cando afectan a grandes superficies e, sobre todo, ás zonas utilizadas para a reprodución. Neste sentido, creo que o problema é a perda dunha estrutura forestal que, en determinadas zonas, proporciona ao lobo cobertura, refuxio e tranquilidade. En moitas das áreas onde traballei puiden comprobar cómo, durante a época de cría, os cachorros, a medida que van medrando e adquirindo capacidade para realizar desprazamentos cada vez máis longos, comezan a utilizar con frecuencia pistas forestais, devasas e claros do bosque. Isto ocorre especialmente a partir de mediados de agosto e durante setembro. Porén, cando necesitan refuxiarse, buscan de novo as zonas de vexetación máis densa, onde poden permanecer agochados e protexidos. Un bo exemplo témolo no Macizo Central ourensán, onde algúns piñeirais presentan, ademais, un sotobosque de uces. Esa vexetación proporciona unha cobertura extraordinariamente importante para os cachorros durante unha etapa na que aínda son moi vulnerables e na que comezan precisamente a explorar un territorio cada vez maior arredor das zonas de cría.

 

Por iso, cando un gran incendio arrasa estas masas forestais, non estamos a falar únicamente da perda de árbores. Pérdese tamén, de maneira máis ou menos prolongada, toda unha estrutura do hábitat: a cobertura vexetal, os lugares de refuxio e a tranquilidade que necesitan os cachorros, ademais de producirse cambios na disponibilidade e distribución das presas e na propia utilización do territorio por parte dos lobos.

 

Hai outro aspecto que me parece especialmente importante mencionar. O efecto dun gran incendio non remata cando se apaga o lume. A recuperación dun bosque e, sobre todo, da estrutura da vexetación que utilizaba o lobo pode necesitar moitos anos. Durante ese período, unha zona que antes ofrecía refuxio queda moito máis aberta e exposta. Isto obriga tamén os grupos a modificar as súas áreas de reprodución, os seus desprazamentos e o modo en que utilizan o territorio. Polo tanto, creo que naquelas zonas onde se están a producir incendios de gran extensión e con elevada recorrencia, como algunhas das serras do leste e sur de Galicia, a Serra da Culebra ou determinadas áreas do Sistema Central, deberíamos preocuparnos non só pola superficie de bosque que desaparece, senón tamén por cómo cambia a estrutura da paisaxe a unha escala que sexa relevante para o lobo. A evidencia científica apunta precisamente a que a resposta dos grandes carnívoros fronte ás perturbacións depende moito da escala, da intensidade e da recorrencia dos incendios. Un incendio illado non ten necesariamente as mesmas consecuencias que unha sucesión de grandes incendios en poucos anos. No caso do lobo, ademais, debemos ter en conta que a especie é capaz de desprazarse e utilizar paisaxes relativamente abertas, pero iso non significa que a perda continuada de zonas de cobertura e refuxio sexa ecoloxicamente irrelevante.

 

En definitiva, máis que pensar só en se o incendio elimina ou non o hábitat do lobo, creo que debemos preguntarnos qué parte do territorio queda despois do lume en condicións adecuadas para que un grupo poida reproducirse con éxito. E aí, especialmente durante as primeiras semanas e meses de vida dos cachorros, a perda de cobertura e refuxio é especialmente relevante.

 

(P): A incidencia sobre a especie non é só o dano directo, a mortalidade, pois estes grandes lumes propáganse con tal virulencia que poden ocasionar a morte dos cachorros, como ten acontecido en grupos de lobos das provincias de Zamora ou Ourense e, probabelmente este ano tamén na de Ávila. Tamén pode supoñer a perda e deterioro dos hábitats. Un recente informe  (Alfaro-Saiz et al, 2025) sitúa a incidencia do lume na Cordilleira Cantábrica nunha afección directa de case un 18% dos grupos presentes. Cres que a recorrencia coa que se están a producir estes grandes incendios pode supoñer outro factor adicional na perda de condicións óptimas dos territorios dos lobos e, por tanto, na súa inestabilidade?

 

(R): A especie ten capacidade para desprazarse, utilizar paisaxes abertas e recolonizar zonas despois de determinadas perturbacións. Pero unha cousa é a capacidade de adaptación das especies e outra moi diferente que a repetición de grandes incendios non teña consecuencias. Precisamente, un estudo recente, publicado por Hipólito et al (2026) en Scientific Reports e realizado sobre a poboación de lobo ibérico do centro de Portugal, encontrou unha relación negativa e significativa entre a superficie acumulada queimada e a presenza do lobo. Os autores sinalan, ademais, que a presión humana e a superficie acumulada afectada polos incendios foron algúns dos factores que mellor explicaron a distribución da especie. Este resultado paréceme especialmente interesante porque reforza unha idea que tamén estamos vendo sobre o terreo: probablemente non sexa tan importante un incendio illado como a acumulación de superficie queimada e a imposibilidade do ecosistema para recuperar a súa estrutura entre uns incendios e outros. Se un territorio se queima repetidamente, pode perder durante moito tempo boa parte da cobertura e da matogueira que proporcionan refuxio, e tamén poden producirse cambios na distribución e disponibilidade das presas. Ademais, ese traballo sinala algo que considero moi importante desde o punto de vista da conservación: as zonas de matogueira desempeñan un papel fundamental como refuxio e potencial zona de alimentación para o lobo, mentres que unha maior presenza humana ten un efecto negativo sobre a súa presenza. Polo tanto, despois dun gran incendio non debemos fixarnos unicamente nas árbores que desapareceron, senón tamén na perda desa estrutura de vexetación e no aumento da accesibilidade e da presenza humana nun territorio que anteriormente podía ofrecer maior tranquilidade.

 

No caso dos grupos reprodutores, isto é especialmente importante. A perda dunha camada por un incendio, a desaparición de zonas de refuxio ou, nos casos máis graves, a morte dalgún dos adultos reprodutores poden debilitar o grupo. Se, ademais, o territorio volve sufrir outro incendio antes de recuperarse, a situación pode prolongarse durante varios anos. Nesas circunstancias, o grupo pode manterse presente, pero en peores condicións ecolóxicas e cunha menor disponibilidade de lugares adecuados para a reprodución.

 

E aquí creo que está a cuestión fundamental: non debemos falar só de perda de superficie de hábitat, senón de perda de calidade do territorio. Un territorio pode seguir estando ocupado por lobos despois dun incendio e, porén, ter perdido parte das condicións que o facían especialmente adecuado para a reprodución: refuxio, cobertura vexetal, tranquilidade e disponibilidade de presas. Isto adquire aínda maior importancia cando o incendio se combina con outros factores de presión. Unha paisaxe queimada pode quedar máis aberta e accesible, con máis pistas e tránsito de persoas, o que pode incrementar a perturbación precisamente en zonas que antes funcionaban como refuxios. O lobo é capaz de vivir en paisaxes humanizadas, pero a súa persistencia depende en boa medida de que existan zonas onde poida desenvolver o seu ciclo vital cun nivel suficiente de tranquilidade.

 

Os datos disponibles sobre os grandes incendios de 2025 na Cordilleira Cantábrica son bastante ilustrativos. O informe técnico elaborado por Alfaro-Saiz et al. (2025) estima que os incendios afectaron directamente o 17,7 % dos grupos de lobos considerados na área de estudo; cando se inclúen as zonas de reprodución potencialmente afectadas, a cifra ascende ao 27,7 %, e cando se considera a afección indirecta sobre o territorio utilizado para os desprazamentos dos grupos, chega ao 70 %. É importante sinalar que estas cifras representan afeccións espaciais e non equivalen directamente a mortalidade nin permiten, por si soas, determinar un descenso poboacional. Con todo, mostran ata que punto un gran incendio pode afectar unha especie con territorios tan extensos. Polo tanto, si creo que a recorrencia dos grandes incendios debe considerarse actualmente como un factor adicional de presión sobre as poboacións de lobo, aínda que probablemente non actúe de forma illada. A súa importancia dependerá da frecuencia, extensión e severidade dos incendios, pero tamén dos demais factores que estean actuando simultáneamente sobre o territorio da especie.

 

Desde o punto de vista da conservación, o máis preocupante sería que os incendios acabasen afectando repetidamente as mesmas áreas de reprodución e que a vexetación non tivese tempo suficiente para recuperar unha estrutura adecuada. Nese caso, o problema non sería únicamente a perda directa de animais, senón unha degradación progresiva da calidade do territorio que podería obrigar os grupos a modificar as súas zonas de reprodución, os seus desprazamentos e a súa utilización do espazo. Por iso creo que, ademais de contabilizar cantos lobos ou cachorros morren directamente durante os incendios, sería fundamental realizar un seguimento dos grupos afectados durante os anos posteriores: comprobar se manteñen os seus territorios, se cambian as zonas de reprodución, se diminúe o éxito reprodutor, cómo evoluciona a supervivencia dos cachorros e canto tarda en recuperarse a estrutura da vexetación que utilizaban antes do incendio.

 

En resumo, creo que o verdadeiro risco non está necesariamente nun incendio illado, senón na acumulación de grandes incendios sobre unha mesma paisaxe. Se cada vez son máis frecuentes os incendios de gran extensión e o intervalo entre eles é insuficiente para que o ecosistema se recupere, podemos estar reducindo progresivamente a calidade dos territorios e, con ela, as condicións necesarias para que os grupos se reproduzan e se manteñan estables.

Foto: Isabel Barja

(P): Existen zonas de cría dalgúns destes grupos de lobos situadas no corazón deses inmensos plantíos, en zonas máis inaccesíbeis e pouco visitadas, pero enormemente vulnerábeis á propagación dos lumes. A cuestión ten a súa importancia, porque o futuro destas masas nos próximos anos pasa, ou ben polo lume, ou pola súa corta porque alcanzaron os diámetros recomendados para o seu procesamento. E non son poucas as masas destas coníferas que se encontran próximas a ese momento. En catro anos de protección do lobo non se teñen encontrado fórmulas discretas que garantan a protección e diversificación destas masas forestais. Como se pode avanzar nese sentido sen revelar información transcendental para a conservación da especie?

(R): Penso que este é un dos grandes retos que temos para a conservación do lobo nos próximos anos. Estamos a falar de masas forestais plantadas hai décadas que, en moitos casos, van entrar agora nunha fase de aproveitamento. Non podemos esperar que todas permanezan indefinidamente como están, pero tampouco creo que a alternativa teña que ser a súa substitución mediante cortas extensas e homoxéneas.

O primeiro é ter claro que protexer as zonas de cría non significa facer pública a súa localización. Ao contrario, esa información debería manexarse coa máxima discreción e estar á disposición únicamente de quen ten responsabilidades na conservación e xestión do territorio e da especie. Non é necesario dicir onde está criando un grupo para protexer as condicións que necesita. Esa información pode incorporarse de forma confidencial á planificación forestal.

Creo que debemos avanzar cara a unha xestión forestal a escala de paisaxe, buscando unha maior diversidade de estruturas, idades e especies e evitando que grandes superficies sexan cortadas ou transformadas simultáneamente. Nas zonas de maior sensibilidade para o lobo pódense manter manchas de vexetación densa, áreas de matogueira e refuxio, asegurar a conectividade entre masas e evitar, durante a época de reprodución, actuacións que xeneren unha perturbación excesiva. E non se trata únicamente da corta. A apertura de novas pistas e o aumento do tránsito de maquinaria e persoas poden ter tamén consecuencias importantes para unha especie que necesita zonas tranquilas para reproducirse. Por iso, a planificación das infraestruturas debería formar parte da propia estratexia de conservación. Ademais, non deberiamos esperar a que chegue o momento da corta para decidir que paisaxe queremos ter dentro de vinte ou trinta anos. Se sabemos que moitas destas masas van experimentar cambios importantes, podemos aproveitar a súa xestión para avanzar cara a unha silvicultura adaptada ao lume e á biodiversidade. Isto significa deixar atrás, cando sexa posible, as paisaxes forestais excesivamente homoxéneas e favorecer un mosaico de masas de diferentes idades e especies, xunto con zonas de matogueira, claros, áreas de refuxio e corredores de vexetación. Unha estrutura máis diversa non só pode beneficiar o lobo e o conxunto da biodiversidade; tamén pode contribuír a diminuír a continuidade dos combustibles forestais e, cunha planificación adecuada, dificultar a propagación de determinados incendios de gran extensión. Non significa que un bosque diverso sexa inmune ao lume, pero sí que podemos traballar para conseguir paisaxes máis resilientes tanto fronte aos incendios como fronte a outros cambios ambientais.

Isto permitiría que a conservación do lobo, a prevención de incendios e a xestión forestal non se formulen como obxectivos enfrontados, senón como partes dunha mesma planificación do territorio. Para min, a clave está en anticiparnos. Moitas destas masas van cambiar nos próximos anos, xa sexa polo lume ou polo seu aproveitamento. Se esperamos a que eses cambios se produzan para preocuparnos polo lobo, probablemente chegaremos tarde.

E hai unha idea que resume ben o que creo que deberíamos facer: non se trata simplemente de protexer o punto concreto onde sabemos que está criando un grupo de lobos, senón de conservar unha paisaxe que permita que o lobo siga atopando lugares seguros onde criar. Iso pódese facer sen revelar información sensible e traballando de forma coordinada entre quen xestiona os bosques e quen ten a responsabilidade de conservar a especie.

(P): Parece inevitábel que se vaian desenvolver no futuro medidas preventivas do lume de moita maior envergadura, que implicarán o deseño de áreas libres de combustíbel forestal, especialmente ao redor ou por riba de núcleos de poboación, para evitar a ameaza do lume e das riadas tras a corta desordenada das masas. Sería imprescindíbel contar con algún documento que reúna a información precisa para que, concretando protocolos de actuación institucional, se poidan minimizar os efectos colaterais sobre estes grupos de lobos?

 

(R): Si, creo que é posible e, ademais, necesario. O ideal sería dispor dun documento ou protocolo previo que reúna a información sensible sobre os grupos de lobos e as súas zonas de reprodución, refuxio e movemento, pero cun acceso restrinxido ás administracións e ao persoal investigador e técnico que realmente a necesite. Non se trataría só de facer un mapa, senón de establecer como actuar antes, durante e despois das actuacións preventivas contra os incendios: onde evitar actuacións de maior impacto, que épocas son máis sensibles, como deseñar devasas ou zonas de baixa carga de combustible forestal mantendo os refuxios e a conectividade, e como minimizar a apertura de novos accesos.

 

Ademais, debería existir unha avaliación previa destas actuacións nas zonas sensibles e un seguimento posterior para comprobar cómo responde o territorio. Deste xeito, a prevención dos incendios e a conservación do lobo non terían por qué enfrontarse: pódense planificar conxuntamente.

 

E creo que hai unha idea fundamental: non se trata de ocultar a información sobre o lobo, senón de protexela e poñela ao servizo dunha boa planificación, o que sen dúbida repercutirá na súa conservación.

 

(P): Por outro lado, o cambio climático, o risco de incendio e a ameaza á conservación do lobo e dos hábitats das especies de ungulados silvestres das que se alimenta nesas montañas deberían impulsar amplos programas de recuperación e mellora de hábitats. Con todo, a “Estrategia para la gestión y conservación del lobo (Canis lupus) y su convivencia con las actividades del medio rural”, aprobada en 2022 polo MITECO non contempla ningunha medida a este respecto. Non cres que ese documento debería incorporar medidas concretas de impulso á recuperación e mellora do hábitat?

(R): Si, creo que debería. Se queremos garantir a conservación do lobo a longo prazo, non abonda con actuar sobre a especie; tamén hai que conservar e mellorar o hábitat do que depende, especialmente as zonas de refuxio, reprodución e alimentación, así como as poboacións de ungulados silvestres.

Nun contexto de cambio climático e de incendios cada vez máis frecuentes ou intensos, sería importante que a Estratexia incorporase programas concretos de restauración e mellora dos hábitats, con finanzamento, obxectivos e seguimento. A conservación do lobo debe formularse a escala de ecosistema: protexer o lobo implica tamén protexer o territorio que necesita para sobrevivir.

(P): Finalmente, que opinión tes sobre o futuro próximo da conservación de especies que potencialmente poden verse moi afectadas por incendios, como a perdiz charrela, a choia de bico vermello, a toupa de río ou mesmo o lobo?

 

(R): Creo que, pola súa situación actual, a toupa de río é probabelmente unha das especies que máis pode verse afectada polos incendios. É unha especie moi ameazada e totalmente dependente de ríos e regatos ben conservados, que poden sufrir unha forte degradación pola erosión, as cinzas e os sedimentos despois dun incendio.

 

Pero tamén destacaría especialmente o lobo, porque os grandes incendios poden afectar superficies moi amplas do seu territorio, reducindo os refuxios, alterando a disponibilidade de presas e aumentando a fragmentación e as molestias humanas. Nunha especie que necesita grandes áreas e que xa está sometida a outras presións, estes impactos poden acumularse.

 

E o mesmo ocorre, en distinta medida, coa perdiz charrela ou coa choia de bico vermello. Por iso, creo que debemos pasar de actuar únicamente despois dos incendios a anticiparnos, identificar as zonas máis sensibles e priorizar a súa prevención e restauración, especialmente no caso das especies que xa se atopan nunha situación máis crítica.

 

 

 

Referencias:

 

Hipólito, D., Figueiredo, A. M., Ferreira, E., Barros, T., Kusak, J., Fonseca, C. y Torres, R. T. (2026). Humans, shrublands and fires are affecting an endangered wolf population. Scientific Reports, 16, 9995.

 

Alfaro-Saiz, E., C. Acedo, L. S. Cano-Alonso, M. Díaz, A. Fernández-Gil, J. Fernández-López, M. de Gabriel-Hernando, S. Illanas, J. Naves, S. Ordóñez-Gavela, M. Quevedo de Anta e J. L. Tellería (Eds.).2025. Afecciones a la biodiversidad por los grandes incendios de la cordillera Cantábrica (2025). Informe Técnico. Doi: 10.13140/RG.2.2.26079.52645.