Política forestal: a base do triángulo do lume. Parte II: antecedentes e previsións
“É mui difícil someter á
obediencia a aquel que non pretende mandar”
Jean-Jaques Rousseau
Antes de analizar, sen entrarmos
en muitos detalles1, como se vai conformando o actual modelo
espoliador dos recursos forestais galegos por medio da silvicultura intensiva e
desa tolemia que viñeron en chamar “monte-industria”, convén que deamos unhas
pinceladas mui básicas de economía colonial.
Un país colonizado e dependente
ou, no seu caso, un estado subalterno, acostuma ter uns trazos característicos
na súa estrutura e dimensións económicas. Destaca o desequilibrio das
aportacións do sector primario (sendo claramente relevantes as actividades
extractivas) fronte ás representadas polo sector industrial ou de
transformación. Boa parte da produción interna primaria comercialízase no
mercado externo, é dicir, expórtase a outros países ou contornas económicas,
onde se transforma para devolve-la como produtos de maior valor engadido. Importante
salientar estes dous trazos: a disposición do sistema produtivo endóxeno para
fornecer os mercados externos con materiais sen transformar; e a incorporación
do mercado interno ao sistema de consumo foráneo, como unha simple peza propia
dos mercados externos. En linguaxe de andar por casa e para o caso galego, coa
axuda dos arneiróns colaboradores - caciquiños
que manexan recursos, empresas e políticos -, o sistema colonizador faise coas
materias primas e leva-as para fóra, onde se transforman en produtos elaborados
de maior valor engadido que, unha vez de volta, mercamos pasmados, perdendo a
oportunidade da transformación en orixe. Así, prolóngase a dependencia - postos
de traballo principalmente – cara o extractivismo de salarios baixos. Como
consecuencia, o sistema económico orixinal segue desequilibrado, incapaz de
desenvolver un mercado interno soportado por salarios que permitan un maior
poder adquisitivo, factor este último que é o que, finalmente, podería
proporcionarlle o feedback preciso
para rachar a dependencia.
Pois, como xa imaxinariades, o noso
monte foi, é e ha ser, se non o remediamos, un deses espazos de espoliación
onde socavar a economía e perpetuar a nosa dependencia, a través diso que deron
en chamar, primeiro, “sector forestal” e con posterioridade, “cadea
monte-industria”. Ao longo de decenios foise asentando o sistema, incluíndo varias
tentativas de asalto a esa nosa reliquia protohistórica dos montes veciñais na
II República, na ditadura franquista, na democracia e desde a propia autonomía.
O primeiro paso planificado como
un dos obxectivos autárquicos do franquismo foi encher os montes de árbores
para fornecer a industria celulósica. O Patrimonio
Forestal del Estado (PFE) preparou o
camiño, expulsando en non poucos casos á xente que mantiña rabaños de ovellas e
cabras, para o nacemento da Empresa Nacional de Celulosas. ENCE levantou dúas
fábricas, en Pontevedra e Huelva, e incrementou a capacidade forestadora
exhibida previamente polo PFE cos piñeiros (pinaster,
radiata e sylvestris). A partir da década de 1970, copiando a Brasil e
Portugal, ENCE incorporou unha liña de produción de pulpa a base de eucalipto. Nos
anos 80 e 90, mentres promovía plantíos novos a base desta última especie en terreos
propios ou conveniados, impulsaba a transformación doutros montes de coníferas
competindo vorazmente coa industria do aserrado. Esa foi unha época escura,
demasiado escura aínda para sermos capaces de comprender a velocidade do
proceso. Hai quen fala de procedementos ilícitos, cando non delituosos, para forzar
dita transformación a través do lume. E, por suposto, no caso galego, sempre
beneficiándose dunha estrutura económica desequilibrada que fomentou a
expulsión de poboación desde o rural. Se durante a ditadura franquista o asalto
dos montes comunais fora en non poucas ocasións pola vía da violencia, a emigración
na procura de traballo e salarios dignos desde aldeas e pequenos lugares cara outras
áreas do Estado ou cara Europa e América, proporcionaría un enorme baleiro no
que inocular a febre do eucalipto. A inexistencia de alternativas silvícolas
institucionais, o efecto chamada da segura demanda de madeira para as novas
plantas de celulosa2 e a tentación de tornar lucrativas as leiras a
monte, desde a nova morada na cidade, conformarían o escenario adecuado para
tal medre. En apenas 20 anos, de 1980 a 2000, a superficie de eucalipto
experimentou un crecemento descomunal. Un fenómeno do que foron partícipes
cargos importantes dos distintos gobernos do PP de Fraga e, por suposto, a
industria forestal na que poderían colocarse cando deixasen de chuchar do
erario público.
Neste punto, convén repetir a
frase de Rousseau que encabeza esta entrada:
“É mui difícil someter á obediencia a aquel que non pretende mandar”.
O que hoxe algúns personaxes do
mundo forestal, onte funcionarios, aducen para xustificar o seu traballo
imprescindíbel a prol do progreso do eucalipto é a obediencia debida. Ser un
simple pión da cadea e aceptar ordes de “arriba”. E renunciar á posibilidade de
sumarse á oposición ao plan de eucaliptizar o país. Con todo, outros
funcionarios deron a batalla ou simplemente non optaron a converterse en pións
da eucaliptización. Porque non pretendían medrar e mandar na Xunta ou na
empresa, nin procurarse un postiño na universidade, ao caloriño da cátedra
Ence. Aí están os nomes de Carlos del Álamo ou Enrique Valero. E
outros da empresa privada, como José P. Vilariño, Francisco Dans ou Ángel Romero. Todos, pezas
importantes na elaboración e tramitación do Plan Forestal ou na forestación de terras
agrarias.
Lembremos...
Estamos en 1990. A Consellaría de
Agricultura, Gandaría e Montes dirixida por Tomás Pérez Vidal quere impulsar a
“ordenación e planificación forestal”. Cumprir coas esixencias da CEE é
fundamental para acceder a fondos económicos para subvencionar o plantío masivo
de piñeiros e eucaliptos, tanto en montes comunais como en terras agrarias,
previo abandono da produción. Así que se impulsa a elaboración dun Plan
Forestal que planifica obxectivos concretando superficies e producións, pero
ignora de forma absoluta calquera medida de ordenación. Un gabinete técnico
forestal contratado pola consellaría encárgase da elaboración do plan. O país
acaba de inaugurar o “mercado libre” de madeira queimada. Millóns de toneladas
son retiradas a diario dos montes queimados en 1989. Ao longo de 1990, 1991 e
incluso 1992 vanse cortando ladeiras enteiras dos montes das Rías Baixas.
Algúns xuíces deciden entrar a saco contra os narcotraficantes, eses dos que se
contaba que metían planeadoras mentres queimaban os montes. Ou mentres daban
unha volta en lancha con prometedores políticos peperos. Pero voltemos ao
relato do Plan Forestal de Fraga.
Mentres a Celbi (Celulosas da
Beira Industrial, hoxe propiedade da Altri) pugnaba por 250 hectáreas de montes
veciñais no Irixo para plantar eucaliptos, a oposición á eucaliptización e ás
novas celulosas concentrábase en dous polos daquela complementarios. Por un
lado, Adega e o nacionalismo do BNG. Por outro, as múltiples asociacións, grupos
e grupiños naturalistas e ecoloxistas reunidos na Asemblea de Grupos
Naturalistas e Ecoloxistas de Galiza (AGENG). Precisamente, dous representantes
destes dous polos integraríanse na denominada “Mesa Forestal”, unha especie de
órgano consultivo que xuntaba especialistas da universidade, industria,
propietarios, Xunta e ecoloxistas para facer seguimento dos traballos do tal
Plan Forestal. No exterior, no mundo real, unha batalla desencadeábase na
industria forestal para posicionarse como referente de negocios cos
propietarios dos montes. Entre as celulosas, era Ence a que encabezaba a
estratexia de desprazar a industria do aserrado de coníferas. E esta, reunida
na asociación de serradoiros, padecía incluso o embate institucional, co “Conselleiro
Raposo” Juan Fernández avogando pola concentración do sector e a desaparición
das numerosas e pequenas serras dispersas polo país. O sempre recorrido mantra
da “modernización” ocultaba en realidade un decidido apoio á Ence e ao seu
programa eucaliptizador. Como aquel conto do raposo a gardar das galiñas.
De maneira que o tan cacarexado
Plan Forestal foi unha casca baleira, un simple protocolo de captación de
fondos, sen a máis mínima intención de servir de guía, referencia ou mecanismo
controlador do mercado da oferta e a demanda. Unha auténtica estafa. O camiño
estaba trazado coa convicción plena e unánime dos cenáculos forestalistas da
Xunta e ENCE. A aquiescencia do funcionariado da “obediencia debida” sumaba o
mesmo que aquel outro que compadreaba cos prebostes da industria. Da aprobación
daquel documento foron responsábeis os personaxes xa citados. Naquela altura, a
mudanza climática non estaba na axenda. Pero a revisión do Plan Forestal,
aprobada en 2021, xa se tramitou cando todo o mundo era consciente da consistencia
dos avisos científicos. A chegada de vagas de calor non era novidade. E, así e
todo, quen aprobou esa revisión e a súa declaración ambiental estratéxica ignorou
completamente calquera medida para paliar a gravidade dos grandes lumes en
circunstancias como as padecidas este verán. Nada novo sobre a enorme pericia e
sapiencia desa Banda das Carrachas, encabezada nese momento polo conselleiro de
Medio Rural José González, o Director Xeral de Ordenación Forestal José Luís
Chan, a Directora Xeral de Calidade Ambiental e Cambio Climático María Sagrario
Pérez Castellanos e, como non, a Conselleira Mentireira Ángeles Vázquez en Medio
Ambiente. Recoñezamos, pois, o indigno papel desta xente na nosa Historia
recente.
Pero, xa para rematar con estes antecedentes, o máis
grave, o que aínda hoxe está por revelar, foi o sistema operativo e a función
que tiveron non só na faixa costeira das Rías Baixas e montes próximos, senón
tamén no norte de Portugal, eses lumes de fins dos 80, toda a década dos 90 e
parte da primeira deste século. Porque existe un feito incontestábel. Eses
lumes contribuíron na nosa terra, por un lado, á primeira gran transformación
dos piñeirais a eucaliptais (a case definitiva sería a posterior ao paso do
ciclón Klaus). E, en segundo lugar, a inmensa cantidade de madeira queimada
axudou a sanear as contas de ENCE, de igual xeito que en Portugal sostivo a Portucel
e Celbi para manterse nos duros anos de baixada do prezo da pulpa no mercado
mundial. Porque, así que o crecemento da industria celulósica de Sudamérica e
do sudeste asiático largou as primeiras bategadas, coa entrada en produción das
primeiras macrofactorías, o mercado mundial inundouse con pulpa de eucalipto
muito máis barata, repercutindo nas contas e finanzas das celulosas ibéricas,
que recorreron á madeira queimada para abaratar custes fabricando produtos alternativos.
E postos a especular cunha
previsíbel sucesión de acontecementos, podemos dicir que a actual situación do
mercado mundial lembra a daquela época. Tras a fusión das celulosas brasileiras
Fibria (Votorantim e Aracruz) e Suzano, o despregamento das chilenas CMPC e
Arauco e o tamén imparábel ascenso da celulosa asiática, a situación das
celulosas ibéricas no mercado mundial é enormemente desfavorábel. Un proceso de
fusión parcial ou limitada podería proporcionar a Ence, a empresa que encontra
máis dificultade para competir, unha táboa de salvación coa que sortear esta fase
crucial, que vai para anos. Esa é a perspectiva que se deriva dos encontros
Altri-Ence das últimas semanas. Veremos que portaxe ambiental pretenden que
pague Galiza, e a función reservada para a Banda
das Carrachas. Renunciar á planta de Palas de Rei, facerlle un sitio en
Lourizán á celulosa solúbel e á fibra téxtil, compartir recursos forestais... Visto
o visto, non sería de estrañar que persigan a ruína final do sector lácteo e a
vía expedita para asaltar novamente terras agrarias, o que lles permitiría
incrementar de forma significativa a produción. Unha alianza mercantil de Altri
e Ence posibilitaría defender mellor a
capacidade produtiva e a “pulpa ibérica” no mercado mundial. O caramelo
adicional podería ser unha planta de papel tisú. Para que preocuparse dos
incendios e da emerxencia civil nun país na ruína e cun rural baleirado? Xa
falamos en varias ocasións da especialidade desta xente, a “patada a seguir”.
Despois de todos estes anos,
preguntaríalle a esa xente se se senten normais, como interrogan The
Hellacopters...
Comentarios
Publicar un comentario