Incendios e fauna en perigo (III): a perdiz charrela (Alberto Fernández-Gil)

Alberto Fernández-Gil, nacido en Bilbao, doutor en Ciencias Biolóxicas pola Universidade de Oviedo cunha tese que versa sobre ecoloxía, comportamento e conservación de dúas das especies máis características da Cordilleira Cantábrica, o oso pardo e o lobo, é un  dos naturalistas ibéricos que maior experiencia ten en estudos de  ecoloxía de montaña. Pero, polo seu traballo na Estación Biolóxica de Doñana (CSIC), tamén participou en proxectos de investigación e conservación ao longo de Africa, Asia e América. Froito da longa traxectoria de estudo e de traballo de campo, ten un coñecimento extraordinario, non só da paisaxe e xeografía física da Cordilleira Cantábrica, senón tamén dos seus  elementos e mecanismos ecolóxicos fundamentais. Esa experiencia tenlle permitido explorar especies asociadas aos hábitats de montaña que tan ben coñece, como as perdices charrelas.  Sempre obxectivo, e crítico cando se debe ser crítico, é un honor abrirlle as portas de IncenDiario.

Pregunta (P). No capítulo que sobre a perdiz charrela elaborastes para o informe global de impactos dos grandes incendios de 2025 sobre a biodiversidade na Cordilleira Cantábrica (Alfaro-Saiz et al., 2025), estimastes en case un 15% a afección directa por lume nas áreas ocupadas por esta especie considerando un rexistro de 202 citas de presenza como reprodutora, e de até un 61.4% de cuadrículas UTM 10x10 km afectadas se se teñen en conta as informacións de presenza da especie do III Atlas de Aves Nidificantes en España (2014-2028). Recopiláronse posteriormente informacións sobre presenza ou ausencia da especie en áreas nas que se padeceron incendios con combustións severas e procesos erosivos importantes?

Resposta (R). Que eu saiba, non se abordou ningún traballo para avaliar o efecto dos incendios sobre a perdiz charrela, nin sobre os seus efectos demográficos, nin sobre o seu comportamento ou sobre a súa ecoloxía espacial ou trófica. Con todo, inmediatamente despois dos incendios de verán do ano 2025 se detectaron perdices en áreas de matogueira próximas aos incendios, xeralmente a menor altitude que a utilizada habitualmente nos últimos anos. Até onde eu sei, esas aves non voltaron ser detectadas nesas localidades, o que era de esperar, xa que nesas zonas a competencia coa perdiz común pode ser intensa, ao non ser o óptimo para as charrelas.

Ante a alta vulnerabilidade de todas as poboacións ibéricas de charrelas, parece necesario e urxente un estudo que estableza o rango de ocupación da especie, ao menos na área cantábrica, que á a que máis sufriu tras os incendios de 2025 (Figura 1), e avaliar a perda de hábitat e os seus potenciais consecuencias demográficas.

Efecto dos incendios de 2025 no NW de España na área de distribución da poboación cantábrica de Perdiz Charrela (Tomado de Alfaro-Saiz et al., 2025).

(P). No incendio que afectou unha área moi interesante para a conservación da especie, como o Parque Natural do Lago de Seabra e as montañas do macizo de Pena Trevinca, a superficie queimada estimouse en máis de 24.000 hectáreas. Trátase dunha zona na que a Junta de CyL levaba moitos anos efectuando traballos de mellora de hábitat e seguimento demográfico. A pesar diso, no se publicaron informacións sobre o estado da especie na área.., Sábese realmente algo?

(R). Si, publicaron recentemente un traballo (Palacios et al., 2024), aínda que, tras ler o artigo, os resultados sobre a demografía das perdices tras o manexo do hábitat (básicamente rozas de matogueira, ás veces incluso mediante o uso do lume) non parecen tan claros como os autores pretenden. Por certo, dos 15 autores que asinan o traballo, 12 pertencen á administración rexional da Junta de Castilla y Léón, incluíndo directores xerais e xefes de servizo. Sen menoscabar os resultados do traballo, o artigo, sobre todo polo mantido no resume e na discusión, parece un exercicio de propaganda un tanto descarado.

 

(P). Ante o previsíbel impacto das alteracións do hábitat reprodutor das charrelas debido ao lume, sostiñades a necesidade de suspender todo tipo de actividade cinexética. No relativo á caza menor, por canto tempo cres que habería que vedar tamén a caza de perdiz común ou, mellor incluso, non cres que a caza desta especie en zona de cría de charrelas debería estar proibida, para evitar confusións?

(R). Si, desde logo, a actividade de caza menor debería esta completamente proibida no ámbito de ocupación das charrelas na Cordilleira Cantábrica e áreas da contorna. A confusión coa perdiz común é real (e podo testemuña-lo de primeira man, tras a miña experiencia en Cantabria, onde a finais dos 80 levamos a cabo un traballo sobre o hábitat e a demografía das perdices charrelas e comúns (Llamas et al., 1990); de feito, só son facilmente identificábeis mediante o uso de binóculos), e con toda seguridade, supón a morte cada ano de decenas de charrelas, algo perfectamente evitábel, e que a dinámica das charrelas non pode, con toda probabilidade, soportar.

 

(P). Segundo informes específicos, os episodios de tormentas secas serán máis habituais neste tipo de áreas de montaña ao longo dos veráns dos próximos anos. Que medidas preventivas se poderían impulsar para minorar os efectos dos incendios que se poidan desencadear por raios? Cres que puntualmente e de forma localizada se poderían planificar queimas controladas?

(R). Os raios apenas supoñen o 5% das causas de incendios en España, e son na práctica a única causa natural de incendios; o resto é de orixe humana (MITECO, 2025), e é aquí onde hai un amplo marxe de mellora na eficacia, tanto en vixiancia e prevención, como en extinción. Creo que todo tipo de lumes, incluídas as queimas controladas, deberían ser excluídos e proibidos no noso país, xa que sempre, no 100% dos casos, se acaba producindo perda de solo, algo que no nos podemos permitir baixo ningún concepto. Puntualmente e sempre a pequena escala, parece máis pertinente levar a cabo rozas de matogueiras que queimas “controladas”.

 

(P). Consideras que se deberían mobilizar moitos máis recursos económicos para abordar políticas innovadoras en materia de prevención de incendios?

(R). Si, desde logo, e isto creo que é asumido e compartido por unha grande maioría da cidadanía. É un dos principais problemas ambientais, con importantes repercusións económicas, sociais e emocionais, por non falar do seu efecto na diversidade biolóxica, e existen múltiples problemas e carencias, ben na vixiancia e prevención, como en extinción. Precísanse, igualmente, moitos recursos materiais e humanos para divulgar, sensibilizar e educar sobre as nefastas e múltiples consecuencias dos incendios en España.

Charrela (Foto: SEO)

(P). Especies como a choia de bico vermello, a toupa de río ou a perdiz charrela parecen sufrir un declive difícil de reverter, e aparentan ser moi vulnerábeis aos efectos dos incendios. Que opinión tes sobre o futuro da súa conservación?

(R). Son moi pesimista coas perspectivas de conservación da toupa de río, mentres que non o son tanto coas de charrelas e choias, e explícome. A toupa de río é un endemismo ibérico, hai moi poucas especies no mundo parecidas, e ademais sufriu un devalo dramático en só unhas décadas, debido aparentemente ao deterioro dos cursos fluviais que se ha padecido en tempos recentes. Aínda que os ríos mostran unha mellora recente en España, e a volta das lontras a moitos dos cursos nos que desapareceran é unha clara evidencia, non todas as especies fluviais mostran melloras: é o caso de salmóns, anguías e toupas de río. Mentres que as causas do deterioro dos dous primeiros están asociadas sen dúbida á sobre-pesca, as da toupa de río son máis escuras e complexas, pero sen dúbida ten que ver coa situación de partida anterior, e a que a propia bioloxía da especie non lle permite adaptarse a novas circunstancias. E os grandes incendios en zonas de montaña supoñen un enorme deterioro das condicións e calidade dos cursos que afectan particularmente a esta especie. Así, por exemplo, mentres que os merlos rieiros (unha especie asociada, que ocupa o mesmo hábitat e consome presas similares) pode abandonar a zona se esta se deteriora, con toda probabilidade boa parte dunha poboación de Galemys que ocupe unhas bacías sometidas a duras arrastres tras lumes severos, vai perecer e acabar desaparecendo.

Pola contra, nin choias de bico vermello nin perdices charrelas son exclusivas do Estado (aínda que as perdices charrelas ibéricas teñen rango de taxón único, neste caso subespecífico). As choias existen en moitas zonas do paleártico e de Asia Central, e é  probábel que as teña afectado máis, ao menos en Galiza, as políticas forestais que supuxeron a perda de miles de hectáreas do seu hábitat a mans de cultivos forestais, que os incendios das serras. Pola súa parte, as charrelas cantábricas padeceron unha forte regresión recente, orixinada pola persecución directa, e nos últimos anos, sen mostrar síntomas de recuperación, por causas máis complexas, asociadas quizás ao quecemento global (entre outras, maior competencia coa perdiz común, que ten subido en altitude), pero tamén a un deterioro do ambiente subalpino tanto cuantitativo (sobre todo por lumes e as infraestruturas asociadas aos labores de suposta restauración ambiental posterior aos incendios: pistas e devasas en zonas altas), como cualitativo (máis persoas sobre todo na época critica de reprodución estival: trekking, competicións deportivas de montaña, incremento exponencial de paseantes con cans no hábitat da especie, etc.).

Por outra parte, bótase moito de menos o coñecemento do grao de variabilidade xenética das charrelas cantábricas e do seu grao de endogamia, así como a evolución recente de ambos parámetros, tal e como se ten coñecido recentemente nos lobos ibéricos, por exemplo, en sendos artigos científicos.

En definitiva, a miña opinión é que as toupas de río teñen poucas probabilidades de supervivencia como poboación a medio prazo, mentres que choias e charrelas afrontan un escenario futuro gris (máis escuro no caso das charrelas), pero non tan intensamente negro (e non é só unha figura retórica) como a pequena xoia dos nosos ríos que é Galemys.  

 

Referencias:

Alfaro-Saiz E, Carmen Acedo, Luis Santiago Cano-Alonso, Manuel Díaz Fernández, Alberto Fernández-Gil, Javier Fernández-López, Miguel de Gabriel-Hernando, Sonia Illanas, Javier Naves, Saúl Ordóñez-Gavela, Mario Quevedo de Anta y José Luis Tellería (Eds.). (2025). Afecciones a la biodiversidad por los grandes incendios de la cordillera Cantábrica (2025). Informe Técnico. Doi: 10.13140/RG.2.2.26079.52645.

Llamas O, Fernández-Gil A & Palomero G. (1990). Estudio de las Poblaciones de Perdiz roja y Perdiz pardilla en Cantabria. Consejería de Ganadería, Agricultura y Pesca. Diputación Regional de Cantabria. Informe inédito.

MITECO (2025). Incendios Forestales en España. (1968-2015). Incendios Forestales en España. Avance Informativo. (2016-2024). Ministerio para la Transición Ecológica y el Reto Demográfico.

Palacios, J., Sánchez-García, C., Santos, P., Rodríguez, M., Gutiérrez, J. L., Martínez, A. & Tizado, E. J. (2024). Population response to habitat management from an endangered galliform: the Pyrenean grey partridge recovery project in Lago de Sanabria (2000–2023). Diversity, 16(8), 459.