Incendios e fauna en perigo (II): a choia de bico vermello (Xurxo Mouriño)

Xurxo Mouriño Lourido, ornitólogo, naturalista e biólogo. Nacido en Vigo e veciño da Ulloa. Consultor ambiental especializado en estudos de fauna e flora, ordenación de recursos naturais e xestión de biodiversidade, foi un dos socios fundadores en 1991 da empresa de consultoría ambiental Arcea Xestión de Recursos Naturais, unha das primeiras empresas especializadas dese sector. Ornitólogo de longa traxectoria, ten abordado censos e seguimentos de colonias de aves mariñas desde a década dos anos 80 en todas as illas do noso litoral, o cal lle ten facilitado coñecer varios núcleos de poboación de choia de bico vermello.

Os seguimentos efectuados en Galiza hai anos sobre a choia de bico vermello mostraron que xa nos anos 90 do século pasado se evidenciara un devalo demográfico notorio na especie. Na actualidade, parece que as observacións fragmentarias disponíbeis, tanto dos núcleos da beiramar como da montaña, revelan unha situación de declive, especialmente nos existentes na última. Por exemplo, se nos 90 podían contarse entre 150 e 200 exemplares na área da Pena Trevinca, hoxe apenas chegan a unha ducia. Que razóns hai para esta significativa diminución?

En Galiza existen poucos datos para avaliar a tendencia demográfica da choia, con escasos censos completos e ademais limitados a localidades concretas, o que non permite acadar o nivel de entendemento necesario para interpretar cambios no número de aves existente, nin se quer para poder delimitar os diferentes núcleos de poboación. Sábese de sectores xeográficos onde ten desaparecido desde metade do século XX (Rías Baixas, A Mariña), pero tamén outros onde se recuperou (entorno da ría da Coruña). A nivel ibérico acontece algo parecido, escaseza de censos e estudos demográficos con apenas coñecemento de tendencias en áreas moi concretas, especialmente na zona central (Segovia e Madrid), Monegros e Portugal.

No macizo de Trevinca en concreto, non se coñecen estimas fundamentadas de parellas reprodutoras e apenas se conta con observacións puntuais de bandos, xeralmente en época estival, que mesmo poderían agrupar individuos dunha área xeográfica máis ampla (Cabrera, Enciña da Lastra...). A pesar de non dispor de censos sistemáticos, todo apunta a unha diminución, tanto na base de observacións puntuais na zona como pola tendencia rexistrada noutras localidades próximas e/ou semellantes. Sen afastarse moito, na Enciña da Lastra, onde se dispón de mellores datos nos últimos 30 anos, pasouse de 6-12 parellas reprodutoras a só unha ou dúas, e o pousadoiro para durmir existente, que sen dúbida agrupaba aves dun ámbito xeográfico maior, caeu en vinte anos de 150 a 30 exemplares, e na actualidade semella abandonado.

A choia precisa de acceder ao chan en espazos abertos para alimentarse de invertebrados e froitos, movendo o substrato co seu peteiro e patas, ambas extremidades relativamente longas no contexto dos córvidos. O desenvolvemento das matogueiras e mesmo o avance forestal, tanto de bosques autóctonos como de plantacións con especies exóticas, non lle favorece, e isto está asociado ao abandono rural, nomeadamente da gandería extensiva e de prácticas agrícolas de montaña. É coñecido que se alimenta de invertebrados coprófagos asociados a excrementos de grandes herbívoros. Probablemente o seu hábitat de alimentación antes da intervención humana serían rochedos, pasteiros naturais subalpinos ou alpinos, así como as zonas de mato que as manadas de grandes herbívoros fosen abrindo

 

Os megaincendios sufridos en áreas de montaña da provincia de Ourense e na Cordilleira Cantábrica previsibelmente terán alterado de forma significativa os hábitats que frecuenta a especie. Podemos pensar que, aos factores que estaban a operar negativamente sobre a demografía da especie, se suman os propios do deterioro destes hábitats polos efectos do lume e a erosión subseguinte?

É probábel que á choia non lle veñan mal pequenos incendios en zonas de matogueira, onde poida acceder ao chan para alimentarse, pero lumes en rochedos, vexetación herbácea subalpina (ou oromediterránea) e en extensións territoriais tan enormes como acontecen nos últimos anos, supoñen a destrución temporal do seu hábitat de alimentación. Infelizmente, polo falado antes, nin se quer dispomos de boa información previa para poder monitorizar esta situación.

 

Os rexistros meteorolóxicos indican un incremento da frecuencia e intensidade das vagas de calor. As áreas de montaña nas que habita a especie móstranse especialmente vulnerábeis ante esta nova realidade, ao incrementarse a aridez e o risco de incendio. No relativo ás medidas preventivas, só podemos imaxinar a aplicación de queimas controladas ou cres que sería fundamental recuperar aproveitamentos tradicionais, nomeadamente de gandería menor en extensivo, que aportan beneficios ecolóxicos e manteñen os hábitats propios de especies como a choia?

En Escocia e zonas de Portugal está documentado o importante papel que xogan os rabaños de herbívoros domésticos -concretamente ovellas-, na dinámica de poboación  da especie. Parece lóxico pensar que a choia está ligada a paisaxes modeladas pola herbivoría, e en ausencia de grupos de ungulados salvaxes e de gando doméstico ou semidoméstico, a especie fica limitada a zonas con pasteiros de cantil e dunas nas áreas costeiras, e a rochedos e pasteiros naturais subalpinos na alta montaña.

 

O paradigma da conservación de espazos naturais en Galiza, ben en parques naturais/nacionais como en Zonas de Especial Conservación, adoece de rixidez e mecanicismo, e mesmo en non poucas ocasións se revela como pernicioso para algúns usos rurais tradicionais. A historia recente mostra como un oficio que contribuía á conservación dos hábitats da choia, como o de pastor de ovellas e cabras, que podía demandar unha maior planificación e control das queimas, foi perseguido en beneficio da gandería extensiva de vacún, moito máis esixente na aplicación do lume. Cres que é preciso mudar en profundidade os criterios que orientan as políticas de conservación e de dinamización económica do rural?

Sen dúbida precisan un brusco cambio de rumbo. Na Galiza actualmente non existen políticas de conservación, alén da non intervención e da explotación turística dos espazos naturais legalmente protexidos. En canto á política rural, é inconcebíbel que, pese as reiteradas recomendacións de profesionais de diferentes ámbitos (conservación da biodiversidade, xestión de incendios, dinamización do territorio, demografía rural, alimentación de calidade...), se siga subvencionando a implantación de granxas intensivas e non exista apoio económico para iniciativas de pastoreo e recolonización das aldeas.

A través da realización de censos e estimas periódicas de poboación, ti fuches testemuño directo da extinción do arao. Que sensación che proporcionan as tendencias observadas en especies como a perdiz charrela, a propia choia de bico vermello ou a toupa de río Galemys pyrenaicus?

Das tres especies que citas non hai datos detallados en Galiza para determinar con precisión a súa tendencia; mais, como dis, existen evidencias locais e concretas da súa rarificación, mesmo en territorios próximos, polos que se distribúen en aparente continuidade cos efectivos galegos, nomeadamente a través da cordilleira Cantábrica. A priori non creo que desaparezan tan bruscamente como aquela poboación ibérica e isolada de arao, pero estamos nunha época inestábel, con mudanzas pouco previsíbeis e que acontecen en moi escaso tempo, que poderían alterar calquera opinión previa.

 

Que recomendacións farías en materia de conservación, xestión e mellora de hábitats para tratar de reverter esas tendencias?

No caso da choia, a recuperación do pastoreo na montaña, así como en certos sectores da costa, semella fundamental, planificado nun marco de conservación dos ecosistemas. Tamén importante sería artellar políticas a medio e longo prazo de conservación de hábitats de rochedos e pasteiros naturais, baseados na súa monitorización e co claro obxectivo da súa preservación, en clara prioridade sobre usos recreativos, turísticos, gandeiros ou de explotación de recursos xeolóxicos ou enerxéticos. Un desenvolvemento sustentábel de verdade.

Grupo de choias en xuño pasado nas illas Sisargas (Foto: Xurxo Mouriño)