Un novo aviso.., desde al-Mariyya. O incendio de Los Gallardos

 

A calor e, ao parecer, as inevitábeis continxencias da electrificación, deron en armar un enorme incendio nas terras desde as que o primeiro califato umayya de al-Ándalus controlou a beiramar. A partir da información publicada até agora, podemos reconstruír con suficiente detalle a secuencia de activación do dispositivo de emerxencias para nos facermos unha idea do realmente acontecido, aínda que haberá que esperar ás investigacións oficiais para coñecer até onde alcanzan as responsabilidades institucionais, se as houber.

A cronoloxía e sucesión de acontecementos en relación coa xestión deste lume podería ser común ou similar a ducias dos padecidos o pasado ano. O inicio do incendio establécese a partir do primeiro aviso, o que desencadea a reacción de combate. Ese primeiro aviso recibiuse ás 16:25 do 9 de xullo, nun lugar próximo á estrada Nacional 534a, a máis de 5km de onde se cobraría as vítimas mortais. As condicións meteorolóxicas eran moi desfavorábeis: temperaturas elevadas, vento forte e vexetación moi seca, o que favoreceu unha propagación moi rápida. A primeira resposta, que ven sendo, como noutros múltiples casos doutras tantas autonomías, a aplicación dos protocolos incluídos nos respectivos planos autonómicos de loita contra incendios, neste caso no “plan INFOCA”, permitiu a mobilización de medios terrestres e aéreos. Nos primeiros momentos traballaron numerosos medios, incluídos helicópteros, avións de carga en terra e motobombas. Co paso do tempo o incendio gañou dimensións e, ao comprobar que podía afectar directamente á poboación e obrigar a evacuacións, a Junta de Andalucía elevou o plan á Fase de Emerxencia, Situación Operativa 1, ás 19:37 (máis de 3 h despois do aviso).

Esta decisión permitiu e obrigou a coordinar non só os medios forestais, senón tamén os de Protección Civil, Garda Civil, policías locais e os dispositivos de evacuación/confinamento. O rápido avance das lapas incrementou o número de persoas a evacuar/confinar e esixiu máis recursos, polo que a emerxencia se elevou a Nivel 2 ás 22:37 (3 horas despois de se decretar o nivel 1), posibilitando a solicitude de intervención de máis medios, como a UME (cuxa asistencia foi solicitada case 1 hora despois, ás 23:28). Polo que ten transcendido, ordenouse o desaloxo preventivo de centos de persoas, especialmente na zona de Bédar e núcleos próximos. O incendio, orixinado a máis de 5km de Bédar, foi lanzado por un persistente e forte vento do suroeste, e nas máis de 5 horas nas que puideron ou poderían ter participado os medios aéreos de combate, non foi posíbel frear o seu avance. Así que, previsibelmente sumida a poboación na angustia e no caos informativo, a noite chegou cargada de pavor a esas casas dispersas nas que moraban as persoas falecidas. Segundo explicaron “as autoridades”, algunhas persoas tentaron abandonar a zona por itinerarios non recomendados e quedaron atrapadas pola velocidade de propagación do lume.

É previsíbel que a investigación oficial que se abra tras esta traxedia revise con detalle:

• a hora exacta na que se declarou o incendio;
• cando se acordou cada cambio de nivel do plan;
• cando se emitiron as primeiras ordes de evacuación;
• e se os tempos de activación foron os adecuados dada a extraordinaria velocidade de propagación do lume. 

Eses extremos normalmente forman parte das investigacións técnicas posteriores a unha emerxencia desta magnitude. Nunha emerxencia deste tipo hai, polo menos, catro momentos distintos que ás veces se mesturan no relato público:

1. Decidir evacuar.
2. Comunicar a orde de evacuación.
3. Indicar por onde debe evacuarse.
4. Comprobar que a mensaxe chegou e que a evacuación é viábel.

Se falla calquera destes catro pasos, poden producirse situacións moi graves, mesmo aínda que a decisión de evacuar fose correcta. No caso de Los Gallardos-Bédar, a afirmación de que algunhas vítimas "non seguiron as rutas recomendadas" só pode valorarse cando se coñezan feitos como estes:

• Existía unha orde formal de evacuación para esas persoas?
• A que hora se emitiu?
• Como se lles comunicou? (ES-Alert aos móbiles, chamadas do 112, patrullas da Garda Civil, Policía Local, megafonía, porta a porta...)
• Indicóuselles expresamente que estrada ou itinerario debían utilizar?
• Quedou rexistrada esa indicación nalgún documento operativo?
• Era esa ruta aínda segura cando a utilizaron?
• Efectuouse a evacuación debidamente organizada, coordinada e executada polos medios profisionais adscritos a unha emerxencia civil deste calibre?

Son preguntas moi concretas e verificábeis. Ademais, hai un aspecto que adoita pasar desapercibido. Nun incendio forestal de comportamento extremo, as rutas consideradas seguras poden deixar de selo en poucos minutos. Iso significa que unha persoa pode tomar unha decisión aparentemente correcta baseándose na información que ten nese momento, mentres o incendio evoluciona máis rápido do previsto. Por iso, antes de atribuír responsabilidades ás vítimas, sería necesario coñecer se:

• recibiron información suficiente;
• esa información chegou con tempo;
• se era actualizada cando iniciaron a evacuación.
• se, efectivamente, estaban integrados nun operativo de evacuación e desouviron as instrucións

Outro elemento importante será saber se se utilizou o sistema ES-Alert (as mensaxes de emerxencia aos teléfonos móbiles). Se se utilizou, interesará coñecer:

• a hora exacta do envío;
• a área xeográfica cuberta;
• e o contido literal da mensaxe.

Se non se utilizou, haberá que saber por que se optou por outros medios de aviso. Polo que ten recoñecido o propio presidente da Junta de Andalucía, decidiron non empregar o sistema ES-Alert atendendo ás recomendacións do corpo técnico do operativo, pois “podería xerar aínda máis confusión”. Tamén haberá que analizar a coordinación entre o director da emerxencia, o INFOCA, o 112, a Garda Civil e os concellos. O protocolo pode prever que a decisión de evacuar a adopte unha autoridade e que a execución corresponda a outra, polo que a reconstrución da cadea de decisións será esencial.

É preciso desenvolver un traballo moi rigoroso elaborando unha cronoloxía probatoria, diferenciando claramente entre:

• feitos confirmados (con hora e fonte);
• declaracións de responsábeis políticos e operativos;
• testemuños das persoas evacuadas;
• cuestións aínda non aclaradas (como se as persoas falecidas estaban nun operativo de evacuación e decidiron unilateralmente usar outra ruta de escape ou se usaron a ruta comunicada previamente como adecuada, pola que fuxiran outros veciños, e que xa non era segura cando a usaron¹).

Ese enfoque permite evitar tanto a exculpación automática da Administración como a culpabilización automática das vítimas. A investigación debería responder ás preguntas abertas a partir de datos obxectivos: rexistros do 112, partes do INFOCA, avisos emitidos, rexistros de ES-Alert (que non houbo), comunicacións por emisora e testemuños. Só cando ese material sexa público poderá valorarse con fundamento se as evacuacións e as instrucións á poboación foron oportunas e eficaces. Como dixo Juan Picos, enxeñeiro forestal galego e profesor na Universidade de Vigo, en declaracións a un coñecido xornal, “a evacuación faise con tempo, o resto é fuxida, e case sempre sae mal”². Ten un olfacto singular este home..

Nas grandes emerxencias hai unha tendencia inicial a buscar unha explicación sinxela ("a xente non fixo caso", "o lume era imposible de deter", etc.), pero a experiencia doutras investigacións - como incendios forestais en Portugal, Grecia ou California- demostra que a realidade costuma ser máis complexa. Ás veces conflúen un comportamento extremo do lume, limitacións operativas, problemas nas comunicacións e decisións individuais tomadas con información incompleta.

Haberá que recompilar unha documentación que probabelmente acabará sendo chave se se abre unha investigación xudicial ou unha comisión técnica:

• o rexistro completo do 112 Andalucía;
• o diario de operacións do posto de mando avanzado;
• os partes horarios do INFOCA;
• as comunicacións por radio entre os distintos servizos;
• os rexistros de envío de alertas á poboación;
• os informes da Garda Civil e da UME.

Con ese material poderase reconstruír practicamente minuto a minuto a evolución da emerxencia. É fundamental respostar estas preguntas:

• Cando se decidiu evacuar cada núcleo?
• Como se comunicou esa orde?
• Acaso non era posíbel modular a mensaxe a emitir vía ES-Alert? 
• Existían rutas de evacuación previamente definidas?
• Quen as estableceu e como se comunicaron?
• En que momento quedaron inutilizadas polo avance do lume? Comunicouse a inviabilidade do escape por esas rutas?

Xa van aparecendo as primeiras voces de familiares de falecidos³ que aseguran que de avisos de evacuación nada de nada. Da cada vez máis a sensación de que a Junta de Andalucía, desde o seu Conselleiro de Emerxencias até o voceiro supremo, o seu Presidente, non demorou un segundo en construír un relato que, conforme avancen as investigacións e os testemuños, quizás non tarde en ser desmontado. Sería outra demostración máis de que ao PP pouco lle importa que a mentira teña as patas ben curtas.

Hai conclusións que se poden tirar sobre esta traxedia, que afectarán tamén ao que aquí aconteza. Parece obvio o crecente peso que van ter as investigacións xudiciais no esclarecemento da responsabilidade xurídica e penal dos operativos de combate de incendios e das emerxencias civís que se declaren de forma subsecuente. Serán esas investigacións as que determinarán o grao de resistencia ás mudanzas do modelo forestal e de monte, a persistencia da inacción e a pasividade fronte ao caos que defende pola vía dos feitos o núcleo duro do Club do Tangaraño, antes coñecido como PPdeG. E, sobre todo, tamén se cuestionará a perpetua negativa a recoñecer a necesidade de desenvolver ensaios de evacuacións ante emerxencias por incendios nesas poboacións arrodeadas de masas quilométricas de material combustíbel de rápido crecemento. E, tamén, ese paternalismo estéril de limitar a información á poboación. Unha poboación formada e informada en materia de emerxencias contribúe para o éxito das evacuacións. O caso contrario fainas case, literalmente, inviábeis.

Só resta reparar nun detalle “sen importancia”. A vexetación dominante estaba composta por un mato arbustivo de Pistacia lentiscus (“lentisco”) e Quercus coccifera (“coscoja”), acompañado abondosamente por unha herbacea Stipa tenacissima (“esparto”). Que pasaría nun incendio de tal magnitude se o combustíbel fosen eucaliptais con estrato arbustivo, piñeirais abandonados e eidos sen segar ao redor de múltiples diseminados de casas e aldeas? Unha maior continuidade horizontal e un maior desenvolvimento vertical do combustíbel da lugar a un volume inmenso deste e a escenarios potencialmente pavorosos, terroríficos, de darse as circunstancias meteorolóxicas adversas. Quizás agora se entenda mellor a teima que temos neste humilde blog insistindo en mudar radicalmente a situación de partida, que non é outra que toda esa masa de vexetación forestal pirofítica. Unha nova política de prevención nunha nova política de ordenación do espazo rural.

Vai unha peza musical que pode ser unha metáfora deste tempo. Anvil of Crom, ou A xunca de Crom, de Basil Poledouris. Nestes días comprobamos como golpea este sol imperturbábel unha e outra vez sobre a terra seca, preparando a paisaxe para o cerimonial...

¹ https://www.elmundo.es/espana/2026/07/11/6a515494fdddffcc448b4599.html Bédar. Evacuados de sus casas por el incendio: "En la carretera por la que vinimos aparecieron los coches con los fallecidos"

² https://www.lavozdegalicia.es/noticia/galicia/2026/07/11/juan-picos-experto-incendios-evacuacion-tiempo-resto-huida-siempre-sale-mal/0003_202607G11P6992.htm

³ https://www.facebook.com/watch/?v=1725477758476862