Política forestal: a base do triángulo do lume. Parte III: quen é quen na xestión do monte
“Como bem sabedes, adiquei grande parte da minha vida
a tratar de compreender a loucura dos loucos. Pêro poucos sabem que o que
sempre foi para mim mais difícil de entender é a cordura dos cordos. A cordura
da obediência, da disciplina, da ordem, da auto-opressom, da assimilaçom á
civilizaçom colonizadora e alienante. Esse é o problema que levo á sepultura
sem resolver, pero que vos animo a continuar estudando. Quando saibamos porquê
obedecemos e tememos á autoridade que nos oprime e porquê despreçamos aos
irmaos que nos falam de liberdades; quando saibamos porquê os oprimidos
odiamo-nos entre nós; quando saibamos porquê renegamos da nossa identidade como
Povo e porquê nos alienamos na falsa identidade dos imperios que nos oprimem.
Quando saibamos alomenos isto ninguém poderá já nunca jamais oprimirnos,
explorar-nos nen colonizar-nos.”
Ramom Muncharaz. Ames, 2008
Pouco antes de morrer, o
psiquiatra e militante independentista galego Ramom Muntxaraz deixou un escrito
dirixido á familia e camaradas. Unha das cousas que aprendemos do amigo e
camarada Moncho foi que no combate da alienación, é fundamental interpretar
observando os contextos, co obxectivo posto na urxencia de activar resistencia
tras esa observación. Así é que, con enorme pesar, especialmente para as
probóscides que manexan impunemente a grande trapallada forestal deste país,
vamos seguir contextualizando.
Hai tres entregas abordamos o
contexto político-económico no que se desenvolve unha parte da acción de
goberno tan importante en Galiza como a política forestal ou do monte. E na penúltima
entrada centrámonos nos antecedentes que poden explicar o presente e o
previsíbel futuro nunha economía desequilibrada e extrovertida como a nosa. E
ao pouco tempo saltou a lebre na Consellería de Medio Rural e saíron
“expulsados” da Casa de Gran Hermano Rueda os dous directores xerais que asinan
e asumen a política forestal do PP. Toca agora, para complementarmos o
anterior, reparar en quen move realmente os fíos desa política, como se
estrutura e como opera o mando desa tolemia chamada “monte-industria” e como e
porqué podemos esperar ben pouco dese funcionariado da “obediencia debida”.
Comezaremos por describir os
elementos que protagonizan a película “Monte-Industria” de abaixo a arriba,
seguindo a estratificación vertical proposta pola banda clasista que elaborou o
seu guión. E despois explicaremos o funcionamento de todo o aparello.
A Propriedade
Sendo pedra angular deste
edificio, conta menos que tella de beiril. Haina pública e privada e, dentro
desta última, individual e colectiva. En xeral, a propriedade individual
caracterízase pola reducida superficie media que posúe cada persoa proprietaria
(en Galiza existen máis de 670.000 e estímase en 1.64 has a propriedade media,
dividida nunhas 10 parcelas). A propriedade individual societaria xa é outra
cousa, e aquí encontramos sociedades que posúen centos ou miles de hectáreas,
das que falaremos máis adiante. E tamén está a propriedade colectiva, sendo a
veciñal a máis importante na nosa terra.
As comunidades de montes
veciñais, figura ou reliquia histórica cuxa orixe quizás se remonte á época na
que os moradores dos castros ceibaban bestas e vacas no monte, son na
actualidade un triste reflexo do devalo rural. Nun número superior a 3.300 e
ocupando máis de 660.000 hectáreas, unha boa parte dos montes veciñais carecen
xa de veciños que dirixan o seu aproveitamento comunitario. E onde aínda resta
pulsión vital, esta encóntrase case maioritariamente aliñada e ao servizo do
aparello gobernado pola Banda das Carrachas e o Club do Tangaraño, tamén
coñecido como PPdeG. Unhas poucas comunidades que non comulgan coa pedagoxía
enriquecedora do bandullo a través da submisión e o sometemento agrúpanse na
Organización Galega de Comunidades de Montes, a ORGACCMM.
Se sospeitades que as comunidades
de montes poden ser incómodas para a Banda das Carrachas, estades no certo.
Basta lembrar o bloqueo sistemático e os atrancos que a Xunta do PP lles pon a
aquelas comunidades de veciños que aspiran a que os seus montes sexan por fin
declarados como veciñais en man común (si!, aínda a día de hoxe hai veciños que
batallan con este obxectivo). E ante esa determinación, as carrachas derivan os
procesos á xustiza ordinaria, de procedementos máis caros e incertos, co
obxectivo de facer desistir á veciñanza. Houbo algún caso de comunidades de
montes obrigadas a esa peregrinaxe polos tribunais de xustiza ordinaria que
acabou gañando os pleitos no Tribunal Supremo, non sen antes desembolsar até
60.000 euros. O cal demostra que os xurados de montes son órganos da
administración que non se apartan un milímetro do obxectivo de manter todo
atado e ben atado, especialmente cando aparece alguén que quere fuxir do status quo, dese guión de sometemento e
submisión, para recuperar a soberanía e capacidade de decisión no seu monte.
ORGACCMM
A Organización Galega de
Comunidades de Montes é a “gran bicha” para o sistema operativo forestalista
depredador. E o seu histórico dirixente Xosé Pereira, Pepe de Sabarís, a encarnación do demo con cornos e rabo. Se existe
esa agrupación de comunidades de montes de veciños e se ten esa significación
no escáner de obstáculos do sistema operativo imperante, certamente é pola
determinación desa persoa e doutras que como el conciben unha realidade
diferente á que pretenden impór pola vía dos feitos consumados os pións, mandos
intermedios e altos executivos que moven a roda. A ORGACCMM trata de apoiar ás
comunidades que fuxen desa moa de moer e tentan aplicar outra forma de gobernar
e aproveitar os montes. Coa que cae, xa é bastante.
Asociacións locais
de propietarios de montes
Entre as numerosas organizacións
que agrupaban á propriedade forestal individual destacou unha que tiña a súa
forza motora no norte do país. Foi a Federación de Produtores de Madeira de
Galicia PROMAGAL, que chegou a xuntar 21 asociacións, máis de 4.000 produtores
individuais, a maioría deles de Ortegal, Eume, Ferrol e A Mariña, e a vender
até 400.000 toneladas de madeira nun ano, principalmente eucalipto, por suposto.
Disolveuse en abril de 2024 tras quince anos de traxectoria. Pode ser interesante
reproducir aquí parcialmente unha entrevista a Ramón Reimunde, último
presidente de Promagal, publicada en agosto de 2024 en Campo Galego, tras a
disolución da organización.
“Como en calquera movemento asociativo sempre hai un
estímulo, e ese estímulo tende a ser unha inxustiza. Aquí, neste caso, é que naquel
tempo, por 2005, o prezo estaba tirado. Entón empezamos poñer cartaces por
todas partes con mensaxes como ‘non vendas madeira que te están a roubar,
asóciate’. O grande impulso foi o prezo
baixísimo da madeira e ver que os proprietarios estabamos en mans dos
compradores de madeira. Ante ese impulso, unímonos e efectivamente ao
principio conseguimos o que se buscaba, que era subir os prezos, asegurar que tivésemos
unha boa planta con boa xenética e un pouco máis barata, e incluso nalgún sitio
conseguiron bos prezos para abonos, traballos conxuntos en pistas e cortalumes,
etc. É dicir, ao principio todo iso deu resultado. Pódese dicir que estivemos
unidos só por unha cuestión económica de venda de madeira. A min paréceme que había muitas máis cousas que traballar aquí. Había
que pensar na biodiversidade, en qué especies plantábamos e como, no aproveitamento
e xestión conxunta, que está sen explorar, etc. Eu era unha das cousas nas
que insistía e dicía que o monte non só son os cartos, non só é producir madeira,
pero como nos chamabamos ‘asociacións de produtores de madeira’, a maioría só
quería abordar iso. Polo tanto, os que veñan teñen que abranguer un campo muito
máis amplo e muito máis científico, e muito mellor preparado do que nosoutros
estabamos, porque nosoutros eramos silvicultores normais e correntes.”
Aí queda iso. “Divide et impera...”
Asociación Forestal de Galicia
Agrupa propriedade individual e
colectiva. Vístase como se vista e encabezada por quen a encabece, esta
asociación acepta o deseño completo deste aparello forestalista, acubillando
notábeis especuladores que van de silvicultores profisionais e outros muitos, a
grande maioría, que aspiran a se-lo algún día. En épocas non tan recuadas
colaborou activamente co deseño desa casca baleira chamada Plan Forestal, que
serviu para achegar cartos e lanzar a primeira operación eucaliptizadora a
conta do abandono de terras agrarias. Sempiternos enxeñeiros colocados a
perpetuidade no poleiro do sistema, como Francisco Dans, saben ben do que
falamos.
Colectivo de especuladores
O perfil habitual é o dun home
nacido nunha aldea en proceso de abandono que medra física e economicamente en
paralelo e en proporción inversa ao encollemento que experimenta a contorna
onde naceu. A maior parte deste colectivo vai por libre e non se relaciona entre
si, especialmente aqueles máis audaces. Ao igual que as empresas de viveiros
forestais e madeiristas, foron peza principal na propagación da inoculación da eucaliptose, a síndrome mental sobre a
que descansa a eucaliptización. Viron as bondades económicas da obsesión
eucalipteira a partir do seu tesouriño inicial dunha peza de 9 ou 10 ferrados e
entregáronse desde aquela en corpo e alma ao ciclo corta-aforro-compra-plantío-corta,
até acumular máis de 15, 20 ou 30 hectáreas, converténdose nun referente social
para outras persoas que acreditan como el no parasitismo social e a necrofaxia.
Un dos máis coñecidos é Aladino
Barros, que aproveita a súa musical condición para, como aquel flautista de
Hamelín, largar melodías sedutoras mentres absorbe as letras de pequenos e non
tan pequenos predios de monte no Catastro, en muitas ocasións para que
Navigator ou Ence planten eucaliptos. Dirixe a súa empresa Piccolo Rancho S.A.,
integrada ou estreitamente relacionada co Grupo ALBA, e concentra miles de
hectáreas en Galiza, Asturias, León ou Cantabria. Pero hai muitos máis roedores
do rexistro catastral, anónimos a maioría, que non cesan na acumulación e viven
por e para a eucaliptización.
Madeiristas intermediarias
Con muito arraigo en comarcas dominadas
por plantíos de eucaliptos ou coníferas, estas empresas desenvolven boa parte
do seu traballo negociando directamente coa propriedade ou traballando para a
industria que mantén contratos ou convenios coa propriedade. Así, quen posúe un
monte a eucaliptos ou piñeiros, chama preguntando polo prezo que lle ofrecen
pola madeira. Unha vez elixida a empresa, esta corta, tora, carga e transporta
a comprador. Por iso se fala de intermediarios. Nos montes a eucaliptos, o
comprador final costuma ser Ence, mais tamén pode ser Navigator. Estas dúas
multinacionais contratan empresas forestais para os traballos pertinentes nos
montes que teñen en propriedade ou conveniados con comunidades de veciños. Nos
últimos tempos, unha parte non desprezábel destes intermediarios, aproveitando
o abandono rural e o envellecemento da poboación, téñense convertido en
proprietarios. Unha porción crecente da superficie na que traballan é tamén própria,
o cal incrementa as marxes de beneficio da súa actividade. Importantes
“próceres palilleiros” andan á procura de eucaliptos e piñeiros para cortar e
transportar e perseguen tamén terras en áreas deprimidas para facerse con elas
a módico prezo. No Rexistro de Empresas do Sector Forestal (RESFOR) figuran 709
empresas dedicadas á explotación da madeira. Aquí van algunhas:
Maderas Argimiro.
Empresa de longa traxectoria familiar nacida no concello de Ourol, é unha das
que máis madeira de eucalipto corta na Mariña para subministro de
Ence-Navia.
Madeiras
Blangon. Coñecida empresa que, radicada no concello de Nogueira de Ramuín,
operou até hai poucos anos en toda a zona oeste da provincia de Ourense,
introducíndose tamén na zona de Deza, onde sería denunciada por cortar e levar
madeira sen autorización nin permiso da propriedade.
Maderas Patricio.
Outra destacada empresa da madeira da zona da Mariña (tamén é de Ourol), con
setenta anos de traxectoria. Anuncian que practican a “explotación e xestión
forestal” e a “compra/venda, corta e transporte de madeira”. Case un 80% do
volume total de madeira que cortan anualmente é de eucalipto, con destino
principal a Ence-Navia. O seu radio de acción arredor de Ourol-Viveiro é desde
Ortigueira a Foz, e até Xermade polo sur.
Díaz Ramos Maderas. “Compra-venda de madeira ao por maior”. Tamén é unha empresa veterana, fundada en 1974 en Burela. Ao igual que outras empresas da zona da Mariña, céntrase en eucaliptos e piñeiros en toda a faixa norte de Lugo e Asturias.
Maderas Villapol. Fundada en Trabada e tamén de longa traxectoria familiar, absorbe boa parte da produción de eucalipto do leste da Mariña e da comarca de Meira. Trátase dun curioso exemplo de despregamento industrial e de transformación a partir dunha actividade extractiva, pois ademais de cortar e vender, tamén mantén notábel actividade de serra e comercialización de madeiras tropicais, fabricación de perfís laminados de eucalipto para a elaboración de xanelas, taboleiros de listóns ou viguetas.
Entre as organizacións ou
asociacións de empresas de explotación forestal destacan Fearmaga e Lugo Madeira. Esta
última é a organización provincial que agrupa máis empresas do sector forestal
no país. A súa presidenta é Ángeles Vila, de Madeiras Patricio. Pola súa parte,
a Fearmaga concentra a maioría de empresas rematantes e serradoiros do resto
das provincias. Hai case unha década, os empresarios da madeira de Lugo
romperon a unidade asociativa con Fearmaga e crearon a súa propia asociación (o
que hoxe é Lugo Madera). Con todo, non existe xa hostilidade ou conflitos
abertos entre FEARMAGA e Lugo Madera e, de feito, as dúas organizacións
colaboran en espazos sectoriais maiores e forman parte do mesmo ecosistema.
Estas empresas todas encontran
non poucas facilidades administrativas para executar a súa función:
subministrar materia prima para as celulosas e para a Finsa. Poden arrasar con
mámoas, poden deixar feitos un cisco camiños e pistas ou poden provocar o arrastre
de toneladas de terra e pedra cara ríos próximos á corta que nin a Conselleira Ninfuninfá nin a Conselleira Mentireira van mover un
dedo para obriga-las a reparar os danos ou para sanciona-las. A non ser que un
concello díscolo esixa a reposición das cousas ao seu estado orixinal.
A industria
Ence. Fundada en 1957 como Empresa Nacional de Celulosas, uns anos despois da privatización completa de 2001 mudou a denominación a Energía y Celulosa. Actualmente mantén dúas plantas, en Navia e Lourizán, onde procesa conxuntamente uns tres millóns de metros cúbicos/ano de madeira de eucalipto, maiormente de globulus e na súa inmensa maioría tamén, de procedencia galega. Chegou ter importantes investimentos de extracción para subministro propio e para transformación celulósica no Uruguai. En 2023 a súa filial forestal Norfor, que operaba máis de 8.000 hectáreas en propriedade ou conveniadas, pasou a denominarse Ence Terra, disque por motivos de “reorganización corporativa”. Na actualidade atravesa dificultades importantes debido á baixada sostida de prezos que experimenta o tipo de celulosa que comercializa no mercado mundial, a pesar da diversificación produtiva cara outros produtos da celulosa.
Finsa.
Fundada en 1946 por Manuel García Cambón, nacido en Logrosa (Negreira), a
partir dun primeiro serradoiro sito en Burgueiros (Trasmonte, Ames). A grande
competidora de Ence polo espazo-monte. En tempos poderosa e beneficiaria dos
varios centos de miles de hectáreas que ocupaba o Pinus pinaster no país, hoxe capea como pode as embestidas das
celulosas e a viraxe traidora de antigos valedores institucionais. Mais segue a
ser un elemento de primeiro orde no xogo de equilibrios da política forestal
galega.
Greenalia.
Como costuma dicirse, “o ovo da serpe”. Nacida probabelmente dun sospeitoso
proceso de acumulación e traslado de capital co placet da Xunta, veu a ocupar o espazo ou nicho económico da
produción enerxética a base de biomasa forestal. E a partir dese negocio
subvencionado, xogando as bazas das portas xiratorias e aplicando os ditados da
axenda política cociñada nos tempos nos que Ence pendía dun fío, Greenalia
entrou tamén no pastel eólico e hoxe é peza fundamental do proxecto GAMA coa
Altri.
The
Navigator Company. Multinacional que nace como resultado da fusión de
Portucel e Soporcel en 2001. Sen actividade industrial no país, desde que se
aprobou en 2017 a moratoria portuguesa ao eucalipto tense convertido nun dos
actores importantes no mercado da madeira, pois na actualidade conta con máis
de 1.100 hectáreas en propriedade ou conveniadas con comunidades de montes
veciñais. O seu papel estímase que será cada vez máis determinante mentres non
muden as circunstancias en Portugal.
Altri.
Se Greenalia era “o ovo da serpe”, a Altri é o “cavalo de Troia” para a Banda
das Carrachas. O proxecto GAMA para levantar unha grande fábrica de celulosa
solúbel e celulosa convencional de eucalipto na Ulloa saíu dos cenáculos
pepeiros cando Ence atravesaba o seu particular vía crucis de incerteza e unha máis que posíbel perda de influencia
industrial esixía un plan B, para neutralizar a caída en picado da demanda de
madeira nas circunstancias máis desfavorábeis da saída de Ence de Lourizán. Embarcadas
nun plan disparatado de apoio e complicidade, as carrachas pepeiras non saben
xa como saír da calexa onde se meteron coa Altri.
Para calibrar as dimensións da industria, vexamos as cifras indicadoras da súa economía:
|
EMPRESA |
2024 |
|||
|
Volume Negocio |
EBITDA |
Beneficio |
Débeda |
|
|
Navigator |
2.088 M |
546,8 M |
287 M |
617 M |
|
Finsa |
1.208 M |
197,6 M |
126,7 M |
|
|
Ence |
876,2 M |
165 M |
32 M |
321 M |
|
Altri |
855,3 M |
218,3 M |
107,2 M |
214 M |
|
Greenalia |
51,5 M |
25,5 M |
-0.7 M |
530.9 M |
|
TOTAL |
5.079 |
1.153,2 |
552,2 |
1.682,9 |
O orzamento da
Consellería de Medio Rural da Xunta de Galiza para o 2024 foi de 695 millóns de
euros. O volume de negocio conxunto das principais empresas forestais que
operan no país superou os 5000 millóns. É importante ter isto presente para nos
decatar de quen marca o paso neste baile.
A Orquestra Os Satélites
Aquí encontramos unha pléiade de corpúsculos,
nebulosas e masas planctónicas en sincronía dando voltas arredor dos anteriores
elementos de primeiro orde. Son como coristas que dan os graves e os agudos
cando a dirección llo indica. Sen voz própria, actúan sempre segundo pactos
tácitos e o único ao que aspiran é a preguntar “que hai de lo mio...”.
-
Viveiros de produción de planta
Con independencia dos viveiros
próprios de Ence ou das empresas portuguesas, á calor da crecente demanda de
planta de Eucalyptus globulus para grandes predios e montes
veciñais, naceron na década dos anos noventa e posteriores numerosos viveiros
especializados na produción de planta certificada, muitos deles a gran nivel
tecnolóxico. Nos últimos anos lanzáronse tamén á produción de nitens para dar cumprimento á demanda
desta especie en zonas de maior altitude. Un dos viveiros de maior capacidade é
Mañente, con sede en Foz. O despregamento comercial desta empresa é mui
aparente e aproveita tanto os nichos do abandono da produción láctea como a
penetración e avance dos comerciais das multinacionais da celulosa que procuran
o seu proceso expansivo asinando novos contratos.
-
Profisionais, empresas de xestión, mundo
académico e entidades de certificación
Este colectivo pinta cada vez
menos e aínda que na Universidade de Vigo existe unha pomposa Cátedra Ence que en realidade é simplemente un
convenio anual polo que se activa un intercambio de favores académicos a cambio
dun feixe de cartos, a multinacional sabe que dese mundo non vai vir ningunha
ameaza e, por tanto, minimiza investimentos. No relativo ás empresas técnicas,
de xestión e ordenación de montes, seguen a inercia imperante e teñen un nicho
de traballo ben reducido. Ambos mundos, o académico e de investigación e o
técnico e de xestión, deberían abrir o foco e explorar outras posibilidades
para os nosos montes. Ben seguro haberían de agrandar os respectivos nichos
laborais. Pero claro, quen se mova demasiado non sae na foto..
Fundamentalmente, a Xunta de Galicia. É o colectivo chimpancé, que cumpre co que se lle ordena de forma autómata, asumindo a obediencia debida. Todo o mundo devece pola súa rebelión, sen nos decatar que formamos parte do máis amplo colectivo gorila, igual de obediente. Habilmente desactivado polo Club do Tangaraño, tamén coñecido como PPdeG, e polas prebendas da industria, podería en calquera momento activar o AK-47 para disparar a matar, como naquel vídeo de YouTube que fora tan viral e que paga a pena desfrutar unha vez máis:
Os arietes forestalistas que fan cumprir coa cadea de mando son:
Cabeza visíbel do goberno e máximo responsábel de
perpetuar, modificar ou variar radicalmente de rumbo unha determinada política
cando se comproba que esta é contraproducente para o país, salvo que existan
razóns de forza maior, habitualmente “contantes y sonantes”. Proporciona
cohesión e activa o modo “obediencia debida” a quen ten por abaixo. Agora
mesmo, a Conselleira Ninfuninfá María José Gómez (unha alieníxena con capacitación e coñecementos descoñecidos na materia
que goberna) e as direccións xerais subalternas:
Dirección Xeral de
Planificación e Ordenación Forestal
Na actualidade, é o organismo
público autonómico responsábel de materializar a blindaxe do statu quo na política forestal. Até hai
uns días encabezada por un pión serio e exemplar niso da obediencia debida,
como José Luís Chan, ocúpase de cuestións estritamente técnicas, como a
estatística forestal, o seguimento de convenios, a xestión directa de montes
veciñais no seu caso, a supervisión e aprobación diso que denominan “ordenación
de montes” (concepto que merecerá por si só unha entrada deste IncenDiario) e
todo o relativo á execución de traballos silvícolas nos montes xestionados pola
Xunta. Para decatarnos do nivel de servilismo que profesaba este José Luís
Chan, basta coñecer o número de denuncias practicadas polo Servizo da
Propriedade Forestal por infraccións relacionadas con plantíos ilegais de
eucaliptos ou por corta ilegal de carballeiras.
Dirección Xeral de Defensa do Monte
Esta outra dirección xeral é a
actual responsábel, por exemplo, da política de defensa contra incendios.
Sabendo este dato, xa nos imaxinamos o nivel de pancismo que profesan os seus
altos cargos, aceptando, adoptando e executando as máis variadas decisións
contractuais que impulse en materia de prevención de incendios o Club do
Tangaraño, tamén coñecido como PPdeG. Por exemplo, alimentar ao Colectivo Arneirón (caciquiños locais
provistos de maquinaria para abrir devasas, camiños e rozas) ou engordar os contratos
de servizos de defensa aérea de grandes empresas de combate, contratos que
deixan “flecos” suculentos de complicado rastreo.
Axencia Galega da
Industria Forestal
Criada en 2017 cando Francisco
Conde era Conselleiro de Economía, Emprego e Industria no goberno de Núñez
Feijoo. Este da Axencia Galega da Industria Forestal é un caso curioso que
revela a desvergoña coa que actúa o Club do Tangaraño PARA DEFENDER OS
INTERESES DO MONOPOLIO DA INDUSTRIA DE DESINTEGRACIÓN DA MADEIRA. Lemos na
propria web da axencia:
A Axencia Galega da Industria Forestal (XERA) é unha axencia pública autonómica adscrita á
consellería competente en materia economía e industria pero con
personalidade xurídica propia diferenciada respecto da Administración xeral da
Comunidade Autónoma de Galicia con patrimonio e tesouraría propios e autonomía
de xestión nos termos que precisan as leis.
A Axencia Galega da Industria Forestal ten como
finalidade actuar como un instrumento de xestión eficiente no exercicio de
funcións relacionadas co impulso da
actividade económica asociada á industria forestal, coa mellora da
competitividade e da innovación das empresas do sector e coa coordinación dos centros de investigación e
tecnolóxicos vinculados á industria forestal.
En particular, a Axencia Galega da Industria Forestal
(XERA) perseguirá, entre outros, os seguintes obxectivos:
- - Mellorar a competitividade e a innovación das empresas do sector forestal desde a primeira fase de transformación do recurso, e con especial incidencia na segunda e seguintes fases.
- - Incentivar o
deseño de produtos derivados do sector forestal na procura de solucións
estruturais verdes que contribúan co ambiente.
- - Impulsar a
creación de emprego de calidade no medio rural.
- - Incentivar a
mellora da formación e a cualificación do persoal empregado no sector forestal.
Palabrería oca que soa mui ben e
que se ten concretado na habilitación dun mecanismo de subsidio ás empresas
extractoras que largou varios millóns de euros de subvencións, consolidando un
sector desde a base para garantir o subministro das grandes empresas que
dirixen o chiringuito, sen someter a ningún control ambiental a repercusión
dese crecemento de capacidade de intervención.
O Comité de Enlace
Chamamos así a dous pseudópodos que
permean e atenden coidadosamente as demandas “do sector”, é dicir, do aparello
duplo constituído por industria de
desintegración/empresas extractivas da madeira. Son, por un lado, o Cluster
da Madeira e o Deseño de Galicia, de natureza empresarial, pois agrupa
diferentes empresas do sector; e un pequeno grupo de ex-políticos situados nos
consellos de administración de grandes empresas como Ence ou Greenalia, que
ocuparan no pasado importantes cargos de goberno e inflúen agora sobre os
departamentos con competencias. Estas dúas patas de apoio exercen como corpo político-empresarial
gardián de que a bola siga a rodar polo carreiro por onde debe rodar e elaboran
ou transmiten informes e propostas técnicas de como seguir dando voltas sobre o
mesmo punto de apoio, que xa sabemos cal é.
O funcionamento do mercado
Iso que chaman “mercado da
madeira de Galicia” é un simples construto
resultado de 90 anos de erosión, corrosión e destrución do sistema rural
autóctono. Carece de carta de natureza endóxena e é o produto dunha renuncia
expresa de quen, tendo os mandos da nave, llos entrega a multinacionais que
operan destruíndo o tecido produtivo existente para perpetuar un sistema
espoliador que expulsa poboación e faculta ao Colectivo Arneirón e á Banda das Carrachas para seguir chuchando dos
tetos da vaca per secula seculorum.
Esta é a crúa realidade. Pero vamos describir brevemente os trazos do seu
funcionamento.
Cada ano córtase e ponse á venda un volume aproximado de 10 millóns de metros cúbicos de madeira (media 2015-2025: 9.606.316). A evolución deste indicador no período 2015-2025 é o que se recolle neste gráfico (fonte: indicadores-forestal.xunta.gal; estima relativa a “formacións específicas”), no que se percibe a dinámica crecente que imprime o mercado, traccionado principalmente polo sector da celulosa:
|
Ano |
Volume m3 |
Ano |
Volume m3 |
|
2015 |
7.698.375 |
2021 |
10.022.184 |
|
2016 |
8.619.127 |
2022 |
11.025.549 |
|
2017 |
9.624.609 |
2023 |
9.799.572 |
|
2018 |
10.093.060 |
2024 |
9.425.798 |
|
2019 |
9.671.024 |
2025 |
10.683.269 |
|
2020 |
9.006.913 |
|
|
Podemos desagregar o volume total
de cortas e ver a súa distribución por especies principais. Así, a evolución
nese mesmo período do volume correspondente a cortas de eucalipto e piñeiros
recóllese nas seguintes táboas:
|
Ano |
E. globulus |
E. nitens |
Outros s.e. |
Total |
|
2015 |
|
|
|
4.040.600 |
|
2016 |
|
|
|
4.730.120 |
|
2017 |
3.398.563 |
1.040.837 |
636.351 |
5.075.751 |
|
2018 |
|
|
|
5.921.442 |
|
2019 |
|
|
|
5.621.413 |
|
2020 |
|
|
|
5.212.210 |
|
2021 |
|
|
|
5.591.473 |
|
2022 |
|
|
|
6.230.529 |
|
2023 |
|
|
|
5.658.771 |
|
2024 |
|
|
|
5.180.810 |
|
2025 |
|
|
|
5.615.810 |
Evolución volume anual (m3)
de cortas do xénero Eucalyptus
|
Ano |
P.pinaster |
P.radiata |
P.sylvestris |
Outras |
Total |
|
2017 |
1.586.936 |
1.344.788 |
89.378 |
257.659 |
3.278.761 |
|
2018 |
1.694.241 |
1.772.070 |
134.513 |
255.783 |
3.856.607 |
|
2019 |
1.809.623 |
1.704.128 |
116.710 |
168.307 |
3.798.768 |
|
2020 |
1.600.332 |
1.608.444 |
113.606 |
74.775 |
3.397.157 |
|
2021 |
1.834.172 |
1.939.680 |
191.813 |
62.204 |
4.027.869 |
|
2022 |
2.178.848 |
1.982.932 |
222.317 |
110.545 |
4.494.642 |
|
2023 |
1.728.219 |
1.659.239 |
359.923 |
66.929 |
3.814.310 |
|
2024 |
1.664.960 |
1.622.690 |
107.090 |
51.720 |
3.446.460 |
|
2025 |
2.073.570 |
1.833.840 |
203.770 |
51.880 |
4.163.060 |
Evolución volume anual (m3)
de cortas do xénero Pinus
A maioría das grandes empresas de
celulosa optaron por asegurar o seu fornecemento impulsando convenios e
contratos con comunidades de montes veciñais ou ben arrendando grandes predios
(aí está o Sr. Aladino Barros e a súa lámpada máxica..).
Pero debemos entender que esa
evolución crecente do volume de cortas e, por tanto, da superficie de
eucaliptos cortada, é o resultado dunha das realidades máis perniciosas da
industria da celulosa. Trátase dunha industria que ofrece un dos exemplos máis
característicos de economía de escala. Isto quere dicir que a medida que aumentan
a capacidade de produción, as empresas logran abaratar o custe de produción. De
aí o mantra das celulosas e,
especialmente, de Ence, que durante décadas se guiou pola máxima de
“incrementar produción para abaratar custes”. E claro, nunha situación de
evolución crecente da capacidade produtiva, resulta necesario tamén incrementar
o consumo de materia prima. Esa é a orixe da voracidade desta industria. A
necesidade de abaratar custes aparece sempre que o ciclo de prezos da celulosa
no mercado mundial se encontra no nivel baixo, debido fundamentalmente á
entrada en funcionamento de novas plantas de fabricación en lugares afastados,
que provocan un incremento brusco da oferta e a conseguinte baixada de prezos.
Esa inestabilidade dos prezos da
lugar a outra das necesidades da industria. É fundamental contar cun “marco
regulador” favorábel ou, mellor aínda, inexistente. Quere dicir que, cando o
dragón precise devorar máis árvores, non encontre obstáculos legais ou
administrativos para planta-las. E a expansión do eucalipto pode conseguirse a
través de dúas vías. Unha que resulta máis laboriosa, paciente e segura, que é
por medio dos convenios e contratos de compra coa propriedade. E a outra, que
queremos pensar que forma parte do pasado, a través da indución indirecta da
transformación de miles de hectáreas de predios onde os eucaliptos non son
dominantes e son os piñeiros os que ocupan máis superficie. A pesar de que as
coníferas tamén teñen un carácter marcadamente pirófilo, os eucaliptos e,
nomeadamente o Eucalyptus globulus, superan
en capacidade de adaptación tras incendio ao Pinus pinaster, por exemplo.
Pero unha sociedade, galega ou
portuguesa, non pode soportar indefinidamente un nivel elevado de
sinistralidade por incendio cada tres ou cinco anos. Por outro lado, a distribución
do eucalipto xa tería alcanzado un nivel óptimo nunha primeira fase de
expansión. Do que se trataría en fases posteriores é de mellorar e asegurar o
fornecemento estábel de materia prima, para o cal resulta prioritario favorecer
os convenios coas comunidades veciñais e grandes propriedades. Iso forma parte
dunha estratexia que as celulosas veñen considerando como vital desde hai xa
máis de trinta anos. Mais nestas últimas décadas a aposta é maior, dado o
fracaso da “entrega” das terras agrarias.
A entrada nas comunidades de
montes leva anos sendo un obxectivo por parte do “comisionado xunteiro”. A Lei
de Montes Veciñais de 2012 e o aviso da Xunta desde 2018 da progresiva renuncia
a renovar os convenios de xestión con aquelas comunidades de montes nas que a
ausencia ou o envellecemento da poboación imposibilitaban a xestión directa
veciñal, formaría parte dese obxectivo. Vexamos o caso de Navigator, que acusa
a falta de materia prima en Portugal desde a aprobación en 2017 da “reforma
florestal” e a moratoria do eucalipto. A evolución da superficie de monte que controla indica
claramente a súa aposta por facer da nosa terra unha fonte segura de materia
prima a través do arrendamento ou de contratos e xestión directa con
propietarios locais:
No caso de Ence, a través de
filiais como Norfor (agora, Ence Terra), a multinacional procurou desde hai
anos a produción directa en masas certificadas, de maneira que na actualidade
conta con máis de 10.000 hectáreas en propriedade, consorciadas ou arrendadas
en Galiza, ademais de outras miles de hectáreas máis en Asturias, Cantabria ou
mesmo Huelva. Ademais, preocúpase especialmente por impulsar a penetración como
referente “de negocio” entre a propriedade e colectivo de produtores/as, un
proceso que definen como de “capilaridade”.
Quen fai as reglas?
A asociación cultural Mariña Patrimonio leva muitos anos
tratando de conseguir que se protexa e respecte o patrimonio arqueolóxico
existente nesa comarca do norte do país, onde a silvicultura intensiva de eucalipto
domina a paisaxe. As denuncias de plantíos que invaden mámoas, petróglifos, restos
de castros e áreas catalogadas e inventariadas como ben de interese cultural
son constantes. Recentemente fixo público un informe no que cifra en 216 os
elementos patrimoniais afectados a primeiros do ano 2025 por plantíos forestais1,2.
Comentamos xa máis arriba que a propria Dirección Xeral de Planificación e
Ordenación Forestal mantén un rexistro das denuncias efectuadas polo servizo de
axentes ambientais relativas a plantíos ilegais de eucaliptos. Entón, como é
posíbel que se poida dar tal circunstancia?
Unha das explicacións é o
descontrol das plantacións e a desmobilización dos axentes ambientais máis
concienciados, defraudados e frustrados ante a magnitude de tal desfeita. E
unha das peores vagas de plantíos ilegais foi, precisamente, a acontecida tras
o anuncio en diferido de que a Xunta procedería a aprobar unha moratoria ao eucalipto.
O anuncio fixo-o o propio Presidente da Xunta o 25 de febreiro de 2021, a
moratoria aprobouse en maio como disposición adicional da Lei 11/2021 de recuperación de terras agrarias e entrou en vigor en
decembro dese ano, o cal produciu que durante dez meses se vivise unha febre mobilizadora
de miles de hectáreas para plantar nova superficie antes de que, efectivamente,
se aplicase a restrición. Pero incluso, tras a aprobación, os plantíos ilegais
non cesaron e o resultado de todo isto foi un incremento en máis de 25.000
hectáreas da superficie ocupada por masas do xénero Eucalyptus.
Esta é a concreción da política
de tolerancia e complicidade coa industria da celulosa. Non hai vontade política
porque o sistema operativo está fundamentado nunha ampla, densa e profunda rede
de vontades compradas.
Tomado de Ence, a hipoteca dun povo, exposición
organizada pola asociación Erva en 2005
Castro da Croa invadido por eucaliptos.
Foto: Mariña Patrimonio
A ordenación real, chave da prevención dos lumes
Sabemos que as condicións
meteorolóxicas características do noso país, que dependen de fenómenos
planetarios, poden mudar en pouco tempo, dando lugar a circunstancias que
favorecerían a propagación dos lumes en zonas tradicionalmente húmidas mesmo no
verán, como A Mariña3,4. Despois de todo o que acabamos de ver,
considerando as regras non escritas que imperan e o conxunto de elementos que
traballan para manter o status quo, a
posibilidade de avanzar pasaría por rachar o máximo desorde sobre o que
descansa o sistema de espoliación. Poñer orde, nunca mellor dito. Ordenar o que
nunca quixeron ordenar coa casca baleira denominada Plan Forestal. E aí
existirían múltiples oportunidades para introducir medidas preventivas do
desastre incendiario. Diso tratarán as próximas entradas do IncenDiario.
Sabe ese funcionariado da
obediencia debida, que perdía literalmente o cu por apoiar e defender aquel
Plan Forestal de 1992 que se marcaba 40.000 hectáreas como obxectivo de novos
plantíos de castiñeiro, que superficie desta especie se plantou entre 1992 e 2025?
(menos de mil hectáreas).
Sabe ese funcionariado da
obediencia debida que o mellor serradoiro de castiñeiro do Estado Español, o
máis experimentado, o de maior coñecemento e o que manexaba a materia prima de
mellor calidade se encontraba en Galiza, concretamente na parroquia lalinense
de Moneixas?
E sabe ese mesmo funcionariado
que tanto cacarexa polo eucalipto, que ao finar o seu fundador e alma mater, Manuel Riádigos O Carriento, o seu legado, experiencia e
coñecementos se perdeu como lágrimas na choiva, que diría Roy Batty?
E, considerando isto todo, a ese
funcionariado da obediencia debida.., non vos da vergoña de vos mesmos?
A esa colección toda de
ignorantes e soberbios/as, onde está o radicalismo forestal excluínte?
Para rematar, deixamos unha reflexión
audiovisual protagonizada, na vertente musical, polo grupo vigués xa
desaparecido Camarada Nimoy e a súa música Perdidos
na aurora polar. No aspecto visual, no vídeo podedes ver imaxes históricas da
primeira cordada galega que ascendeu o Montblanc, o Cervino e o Monte Rosa,
conformada polos irmáns Constancio e Antonio Veiga e por Xosé María Pérez
Berenguer, do Clube Montañeiros Celtas.
1 https://mrpatrimonio.blogspot.com/2025/03/un-cento-de-xacementos-arqueoloxicos-da.html
2 https://mrpatrimonio.blogspot.com/2013/01/o-patrimonio-arqueoloxico-da-marina-en_23.html
3 Van
Westen et al (2024): Physics-based early warning signal shows that AMOC is on
tipping course.
Physics-based
early warning signal shows that AMOC is on tipping course | Science Advances
4 Westen et al
(2024): Probability Estimates of a 21st Century AMOC Collapse. https://arxiv.org/html/2406.11738v1
Comentarios
Publicar un comentario