Unha tese ben simple: a responsabilidade da Xunta e do PP por inacción

 

En Galiz(i)a a todo o mundo, ou a case todo, lle gusta andar de festa. Temos un santoral inesgotábel que aproveitamos como ninguén. Somos a terra verbeneira por excelencia, con permiso ou sen permiso do norte de Portugal. Pero gustar da festa non significa evitar a loita. De feito, durante moito tempo ambas pulsións eran indisociábeis en non poucas parroquias. E o acontecido neste verán de 2025 pide loita, e pide saber contra que e contra quen loitar. Do colectivo incendiario xa falamos na entrega fundacional deste blog. Toca valorar a función de quen goberna.

A renuncia política á prevención

A tese é ben simple. En 2007 fíxose unha lei para poder enfrontar as múltiples responsabilidades e complicacións existentes na prevención de incendios, nun país con case 30.000 núcleos de poboación. Un dos principais obxectivos da lei era meterlle man ás propiedades e predios que arrodean eses 30.000 núcleos  - as denominadas faixas secundarias de xestión de biomasa -.  Se a propiedade se encontra ausente ou non cumpre coa obriga, habilítase aos concellos para executar as rozas e pasarlle a minuta. E se os concellos non son capaces de abordar a enorme magnitude de labores esperada, entón é o departamento de Defensa do Monte (ou como se chame en cada momento) da Consellaría do Medio Rural o organismo responsábel de executar os traballos de prevención, para poder cumprir con ese obxectivo da lei: ter preparada a defensa contra incendios, especialmente nos núcleos de poboación próximos ás áreas onde os lumes son recorrentes.

A lei iniciou a súa andaina e o goberno bipartito tentou sentar as bases dun sistema preventivo de abordaxe do problema dos lumes. Pero que pasou desde o momento en que Feijoo se converteu en presidente e o PP volveu a dominar os resortes do poder autonómico? Pois comezou a viaxe cara e reforma da lei. Ata 2023, un total de 105 modificacións.

A inacción e a acción ineficaz da Administración

Desde o punto de vista da actuación en materia preventiva dos lumes desenvolvida pola Xunta de Galicia nos últimos 15 anos, non existe dúbida entre as persoas duchas na materia en que ten existido inacción e acción ineficaz. A guinda dese enorme pastel de inacción e acción ineficaz teríana posto os megaincendios deste verán de 2025. Só restaría a actuación de oficio dalgún fiscal ou fiscala para empedrar un novo camiño de responsabilidade institucional fronte ao cambio climático.

Porque, en primeiro lugar, existe responsabilidade por acción política: as sucesivas modificacións da lei demostran a vontade e intencionalidade políticas de baleirar ou limitar o carácter práctico da norma e a súa aplicabilidade en política preventiva do lume, ademais de demostrar a persecución do obxectivo de “lavarse as mans” e librarse de responsabilidade na planificación e execución dos traballos preventivos. Isto xa demostraría a acción ineficaz da administración dos diferentes gobernos do PP desde 2009.

En segundo lugar, o que resta en pé da lei orixinal é o suficientemente claro para establecer unha superioridade ou xerarquía administrativa no obxectivo lexislativo de abordar a preparación e defensa dos núcleos de poboación fronte á propagación do lume. É o departamento de Defensa do Monte o que ten que valorar e impulsar a sinatura de convenios cos concellos, pois só ese departamento ten a capacidade obxectiva de ponderar as necesidades na materia, non un concello específico e particular. Tamén é ese departamento o que debe efectuar o seguimento de se os concellos teñen elaborado e aprobado plans preventivos municipais. Sen comprobación, sen requerimento e sen proposta de cooperación estaríamos nun claro abandono das obrigas competenciais e da responsabilidade administrativa. Aí residiría a inacción. E, no caso de ter impulsado os pertinentes convenios, a súa insuficiente dotación orzamentaria e de efectivos volvería a situar a acción ineficaz da Administración sobre os feitos obxectivos. 

As famosas “Pedras que arden” do presidente neumático

A xestión nos montes públicos

Como proba da inacción no propio terreo, basta con coñecer como lles foi aos montes públicos onde a Xunta exerce a titularidade. Por exemplo, O Invernadeiro. Ou os montes da Edreira e das Nebuíñas. No primeiro caso, en 1984 a Xunta fíxose coa propiedade mercándolle o predio a Papelera Española tras un lume que arrasou en 1981 boa parte dos Montes do Invernadeiro. En 34 anos, entre 1984 e 2018, non se acometeu silvicultura algunha, incluíndo os 21 anos transcorridos desde a súa declaración como parque natural ata o momento en que se aprobou unha tímida actuación. Cara 2018, co ánimo de favorecer o crecemento da masa de Pinus sylvestris, encomendouse a Finsa o rareo das árbores plantadas había máis de 50 anos, que apenas levantaban 7 ou 8 metros de altura. No verán de 2020 chegaron os primeiros avisos en dúas tormentas secas nas que caeron raios, provocando dous lumes que queimaron 100  e 150 hectáreas. De seguida se comentou a enorme inoperancia que implicaba para un pronto ataque carecer das comunicacións axeitadas entre o Parque Natural e os operativos de extinción. Pero nada comparábel co que acontecería en 2022. Outro raio, caído naquela fatídica noite de treboada do 15 de xullo, deu en armar un enorme incendio que calcinaría máis de 8.000 hectáreas dos montes do Invernadeiro, Pradoalbar e Queixa. Outro lume, desta vez provocado posibelmente por intereses gandeiros (e comentaremos noutra entrega máis en detalle todo o que acontece en Queixa arredor dos pastos e os lumes), arrasou un mes despois os piñeirais da Edreira. En ambos casos, no Invernadeiro e na Edreira-Monte das Nebuíñas, non existiu nunca un plan preventivo de incendios que non se limitase a repasar cortalumes con bulldozers. Unha vez carbonizadas nos lumes de 2022, a Sra. Conselleira de M.A. agarda que as sucesivas nevaradas invernais e os calores do verán vaian apodrecendo os esqueletos en pe dos piñeiros do Invernadeiro, en coherencia coa inacción practicada nese parque natural ao longo de décadas. Nos montes da Edreira, a invasión de procesadoras non demorou e hoxe aquilo é unha paisaxe marcada a ferro polo paso de maquinaria, que contrasta con aquel piñeiral que albergaba unha interesante fauna de corzos, cervos e lobos.  

Pero existe unha outra cuestión, de vital importancia, que nos montes de utilidade pública debe ser xestionada con transparencia. Os aproveitamentos, ben de madeira, recursos micolóxicos ou pastos, deben ser xestionados garantindo a sustentabilidade do recurso e asegurando a transparencia mediante contratos públicos. Esta última condición foi ignorada de sempre nos montes públicos existentes na Serra de Queixa, imperando un modelo caracterizado polo escurantismo e por unha relación tóxica entre  Administración e administrados, onde un laissez faire con tintes protoclientelares da paso á máis perversa maquinaria inercial do pastoreo e do lume. Esa mesma inacción e abandono en materia de prevención caracteriza outros montes nos que a titularidade e supervisión colexiada lle corresponde á Xunta, aínda que teña entregada, cedida ou conveniada a xestión.

As fallas no operativo de extinción

No caso do operativo de extinción, só vamos mencionar un argumento, suficiente para apontoar a tese da responsabilidade civil subsidiaria por inacción. O número de contratos executados en 2025 para condutores de motobombas non cubría o número de prazas necesarias para garantir a actividade en todo momento, nas tres quendas diarias, da totalidade dos vehículos disponíbeis. O ridículo e a vergoña non afloraron ao rostro do presidente neumático cando solicitou do Goberno Central un número imposíbel de motobombas e condutores, sen ter a Xunta cuberto as prazas propias. Existindo un instrumento técnico que ponderaba as necesidades materiais e humanas do operativo de extinción debendo, entre outras cuestións, de simular a peor das situacións para poder calibrar a maior das necesidades, resulta que o presidente da Xunta de Galiza, no peor da vaga dos lumes, lle pide, lle esixe ao presidente do Goberno do Estado algo que, ou ben non estimaron convenientemente no PLADIGA ou non o quixeron executar por mesquindade, pondo en risco a miles de persoas e propiedades. Se atendemos ás novas publicadas por algún medio, tería existido incluso recorrencia e desatención de avisos que alertaban sobre a insuficiencia das prazas convocadas para facer fronte a vacantes e baixas, moitas delas nos postos de condución de motobombas (“desde la Secretaría Xeral Técnica de la Consellería de Medio Rural se negaron a cubrir los puestos vacantes y no vacantes antes de la campaña de incendios” ¹)

Podemos padecer xordeira e cegueira unha semana, un mes ou incluso varios anos. Pero pedirnos que convivamos con esas eivas e que, ademais, non usemos a cabeza, é de parvos. Como pretender convencernos, e así fixo o presidente neumático no Parlamento, de que a Xunta se ocuparía a partir de agora das faixas secundarias de xestión da biomasa, ignorando que por riba das responsabilidades directa da propiedade e condicionada dos concellos está a última e superior da propia administración autonómica.  

 Non podemos rematar esta entrega sen lembrar Javier Krahe e dedicarlle esta inmortal música, con todo o noso cariño, ao nunca ben valorado goberno xunteiro.

 

¹ https://www.eldiario.es/galicia/xunta-pide-motobombas-gobierno-pasan-turnos-enteros-aparcadas-falta-personal_1_12546519.html